Nesrîn Matoq: Ferzkirina zimanekî din li ser zarokan bandorê li derûnî û nasnameyê dike

Nivîskar, rojnamevan û pispora warê pirsgirêkên reftaran û otîzmê ya ji Misrê Nesrîn Matoq der barê biryara Wezareta Perwerdeyê ya Sûriyeyê ya sînordarkirina xwendina bi zimanê kurdî de, ji ANHA’yê re axivî. Nesrînê behsa bandorên vê biryarê li ser asta perwerdeyê û rewşa derûnî ya xwendekaran kir, nemaze piştî ku wan bi salan bi zimanê xwe yê dayikê perwerde dîtiye.

Nesrîn Matoq diyar kir ku fêrbûna bi zimanê dayikê di avakirina kesayet û nasnameya mirov de, ji zaroktiyê ve roleke bingehîn dilîze. Zimanê dayikê zimanê destpêkê ye ku hişê zarokan pê re têkildar dibe, bi rêya wî, zarok xwe û cîhana derdora xwe nas dikin û hîn dibin ku hest û ramanên xwe bi hêsanî û bawerî, bêyî tirs an dudilî, derbibirin.

Nesrînê destnîşan kir ku ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye, lê ew di rastiyê de "qalibê rewşenbîrî û derûnî" ye ku zarok bi rêya wê têgihîştina xwe ya der barê xwe û cîhanê de ava dikin û hîn dibin ku hest û ramanên xwe derbibirin. Nesrînê da zanîn ku serdestbûna li ser zimanê dayikê, baweriya zarok bi xwe zêde dike û bandoreke mezin li ser hevsengiya wan a hestyarî dike.

Di dewama axaftina xwe de Nesrînê fêrbûna bi zimanê dayikê wek pireke girîng a ji bo girêdana çandî û civakî dît û got: "Bi rêya vî zimanî ye ku nirx, dîrok û mîrateya çandî û gelêrî ya civaka wan ji wan re tê veguhastin û ev yek dihêle ku ew nasnameyeke yekbûyî û xurt pêş bixin."

Nesrînê anî ziman ku: "Fêrbûna zimanê dayikê bingeheke zexm a zanînî û derûnî û nasnameyeke xurt dide zarokan. Bi vî awayî dema ku ew dikevin têkiliyê bi çand û civakên din re ku xwediyê heman nasnameyên rewşenbîrî û olî yên civaka wan nînin, ew ji windakirina hesta xwe ya nasnameyê tên parastin."

TÊKILIYA DI NAVBERA ZIMAN, BAWERÎ Û HESTA AÎDIYETÊ DE

Nesrînê diyar kir ku zimanê perwerdeyê roleke girîng di xurtkirina baweriya bi xwe û hestê aîdiyetê ya zarokekî de dilîze; ev nêrîn ji hêla perwerdekaran ve jî tê parvekirin. Der barê baweriyê de, fêrbûna bi zimanê dayikê zarokan hêzdar dike û zexta nasnameyî û fikarên têkildarî ziman kêm dike. Ev yek dihêle ku zarok ramanan bi awayekî rewan îfade bikin, bandoreke erênî li ser serkeftina wan a akademîk, hesta jêhatîbûnê û şiyana wan a bandorkirinê dike.

Nesrînê destnîşan kir ku di warê aîdiyetê û nasnameyê de, ziman wekî amûrek çandî ya sereke ye. Fêrbûna bi zimanê dayikê alîkariya girêdana zarok bi kokên wan, malbat û civaka wan re dike, wan ji xerîbbûna psîkolojîk diparêze. Ew nasnameyekê bi pêş dixe ku hem bi eslê xwe serbilind e, hem jî adapteyî ye, nemaze dema ku zarok paşê dest bi fêrbûna zimanekî din dike dema ku hevsengiyek bi zimanê xwe yê dayikê re diparêze, rewşek ku wekî "duzimanîbûna erênî" tê zanîn.

BANDORÊN CUDAKIRINA ZAROKAN JI ZIMANÊ WAN

Nesrînê Matoq diyar kir ku bêparkirina zarokek ji fêrbûna zimanê dayikê dibe sedema encamên neyînî yên girîng ên reftarî û civakî. Di nav van de ya sereke stres û fikara zimanî ya zêde ye ku dikare wekî vekişîn û dûrketina psîkolojîk an jî wekî reftarên ku ji ber nekarîna aşkerakirina xwe û hewcedariyên xwe derdikevin holê, xwe nîşan bide.

Di dewama gotinên xwe de Neserînê anî ziman ku "Şiyana wan a ragihandinê bi bandor bi malbat û hevalên xwe re kêm dibe, hestek qutbûna çandî û tecrîdê çêdike. Ev yek di encamê de bandorek neyînî li ser xwebaweriya wan û di encamê de hesta aîdiyeta wan dike."

Nesrînê da zanîn ku fêrbûna bi zimanê dayikê dihêle ku zarok hest û ramanên xwe bi bandortir îfade bike, bi taybetî der barê derbirîna hestyarî ya xweber de. Ji ber ku zimanê dayikê zimanê hestan e. Di vî zimanî de, zarok xwediyê ferhengek kûrtir û rêzek dewlemendtir ji nuansên derbirînê û semantîk e ku dihêle ku hestên hundurîn bi awayekî rast werin ravekirin û derbirîna devkî bêyî astengiyên têkildarî wergerandinê gengaz bibe.

Ji aliyê ramanî ve, zimanê dayikê hawîrdorek nasnameyî ya kêm-stres peyda dike, ev wêrektî û nermbûna derûnî ya ku ji bo rêxistinkirina ramanan, formulekirina têgehan û pêşxistina jêhatiyên ramana rexnegir hewce dike, di heman demê de ragihandina bi bandor jî zêde dike.

TÊKILIYA ZIMANÊ DAYIKÊ Û BÎRÊ

Nesrîn Matoq bal kişand ser pêwendiya nêzîk a di navbera zimanê dayikê û bîr û têgihîştinê de û 2 aliyên sereke destnîşan kirin. Ya yekem, bîra xebatê û pêvajoyê vedihewîne; mêjî ji bo pêvajoya agahdariya bi zimanê dayikê kêmtir hewldana neuralî hewce dike, bi vî rengî kapasîteya bêtir di bîra xebatê de azad dike da ku agahdariya nû hilîne û kûrtir pêvajoyê bike.

Aliyê duyemîn, bi girêdanên bi zanîna berê ve girêdayî ye; zimanê dayikê bi torên neuralî yên zû-avabûyî ve girêdayî ye, ku vegerandina têgehên ku di bîra demdirêj de hatine hilanîn hêsan dike, girêdana perçeyên cuda yên zanînê gengaz dike û alîkariya yekkirina wê agahdariyê ji bo bibîranîna pêşerojê dike.

Nesrînê diyar kir ku ferzkirina zimanekî perwerdeyê ji bilî zimanê dayikê dibe sedema pirsgirêkên psîkolojîk û reftarî ku di encamê de tiştê ku wekî "valahiya ziman" tê zanîn çêdibe. Pirsgirêkên sereke fikara ziman, xwebaweriya kêm, hesta têkçûnê û xerîbbûna psîkolojîk in.

Pirsgirêkên reftarî wekî bêhêvîbûn bi şiklê vekişîna civakî û tecrîdê yan jî reftarên bêsebir û serhişkiyê wekî bertekên li hember stresa bilind û zehmetiya ragihandinê bi cîhana derve re derdikevin holê.

Nesrîn Matoq bi bîr xist ku fêrbûna zimanê dayikê bandorek erênî ya bingehîn li ser kesayetiya zarokekî dike, ew xurtbûna psîkolojîk û serbilindiya nasnameya xwe bi pêş dixe di heman demê de zekaya hestyarî û xwebaweriyê zêde dike. Wekî din, ew kesan bi rehetiya devkî, nermbûn û kapasîteyek mezintir ji bo empatî û guhdarîkirina çalak ve girê dide, di heman demê de bingehek zexm ji bo tevlêbûna çandî ya bi bawerî ava dike bêyî tirsa ku nasnameya mirov dikare were xirakirin an jî tahrîfkirin.

Nesrînê destnîşan kir ku zimanê dayikê wekî çavkaniyeke têgihiştinê û çandî ji bo kesekî kar dike. Ew çarçoveyên giştî yên wan têgehan diyar dike ku mirov wan dipejirîne û hestên xwe li ser wan ava dike û bi vî awayî analîza xwe ya li ser tişt û bûyerên derdorê pêk tîne, ji ber vê yekê şêwazên têgihiştinê û nêzîkatiyên çareserkirina pirsgirêkan şekil dide.

Nesrîn Matoq da zanîn ku zimanê dayikê bingeha nasnameya kesane û stûneke sereke ye ji bo serbilindbûna bi mîrateya çandî; di heman demê de, bi rêya têgihiştineke hevpar a li ser sembol û nirxên çandî yên nava civakê, hesta girêdan û aîdiyetê xurt dike.

Der barê girîngiya bihîstina zimanê dayikê ji aliyê zarokekan ve hem li malê hem jî li dibistanê, Nesrînê destnîşan kir ku hevgirtina zimanî di navbera her du hawîrdoran de pirek sabît diafirîne ku hestek ewlehiya bêkêmasî çêdike. Ev dihêle ku zarok ezmûnên xwe yên rojane û hestên xwe yên kûr li her du hawîrdoran bi awayekî naskirî parve bike, bêyî ku rastî astengiyên ku dibe ku rê li ber xweîfadekirina wan bigirin, were.

Nesrînê got: "Dema ku zarokek têgehên akademîk û rêwerzên perwerdehiyê bi heman zimanê ku ji bo şekildana xeyala xwe û birêvebirina jiyana xwe ya malbatî tê bikaranîn werdigire, zexta derûnî ya bi deşîfrekirina zimanekî nû ve girêdayî kêm dibe. Ev rasterast dibe sedema aramiya psîkolojîk a mezintir û dîsîplîna tevgerî ya çêtir di nav polê de."

Nesrîn Matoq bi van gotinan dawî li axaftina xwe anî: "Ev hevrêzkirin pêşî li tiştê ku wekî dualîteya hawîrdorê yan nakokiya wê tê zanîn, digire. Zarok têgihîştineke kûrtir a sînor û qaîdeyên exlaqî û tevgerî bi dest dixe, ji ber ku ew bi bikaranîna heman zimanê ku ew pê mezin dibin têne vegotin."

(f)

ANHA