Di çend pirsan de Qanûna Çarçoveyî çi ye?

Di çarçoveya “Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk” de ji bo afirandina bingeha hiqûqî ku bi navê “Xurtkirina Hevgirtina Neteweyî û Yekparebûna Civakî” ku ji 12 xalan pêk tê, di 5’ê Tebaxê de ji Serokatiya meclisa Tirkiyeyê hat pêşniyarkirin. Di 7’ê Tebaxê de li Komîsyona Edaletê dest bi nîqaşkirina wê hat kirin. Piştî nîqaşên li Komîsyona Edaletê, pêşniyar dê ji Civata Giştî ya Meclisa Tirkiyeyê re were şandin.

Tê payîn ku pêşniyar vê hefteyê bibe qanûn. Tê nirxandin ku pêşniyar di çarçoveya pêvajoyê de gava yekemîn e ku der barê sererastkirinên hiqûqî de were kirin, çarçoveya bingehîn e.

Me jî rewşên ku di pêşniyara qanûnê de derdikevin pêş, di çend pirsan de vekola.

Pêşniyara qanûnê çi ye?

Ev pêşniyar qanûneke veguhêz a taybet e ku rewşa yasayî ya piştî bidawîbûna fiîlî ya PKK/KCK’ê û pêkhateyên pêwendîdar û berdana çekan bi rêk dixe. Ew şert û mercên ku lêpirsîn, darizandin û cezayên dawî dê werin paşxistin û berdana çekan, çavdêrî û prosedurên paşê dê çawa werin meşandin, diyar dike.

Ev pêşniyar efûyeke giştî nîn e. Ew sûcan betal nake û mehkûmiyetan piştî pejirandina xwe ji holê ranake. Li şûna wê, ew ji bo dozên taybetî pergaleke paşxistinê ya 5 an 10 salan datîne; heke şertên ku di qanûnê de hatine destnîşankirin di dema paşxistinê de werin parastin, ew rê li ber betalkirina lêpirsîn û darizandinan vedike û ceza wekî ku hatine pêkanîn, têne hesibandin.

Pêşniyar aliyên siyasî, çandî, civakî û aborî yên pirsgirêka Kurd çareser nake. Hemwelatîbûna wekhev, mafê zimanê dayikê, demokrasiya herêmî, tayînkirina mufettîşan, rastî û lihevhatin, statuya yasayî ya Rêber Abdullah Ocalan û bicîhanîna biryarên dadgehê yên girêdayî wê, di vê nivîsê de nehatine çareserkirin. Ji ber vê yekê, pêşniyar çareseriyeke dawî nîn e; ew çarçoveyeke destpêkê ye ku tê de gavên nû yên yasayî û demokratîk dikarin werin avêtin.

Pêşniyar dê çawa bikeve meriyetê û rêveçûna qanûnî wê çawa be?

1. Dezgehên ewlehiyê diyar dikin ku hebûna rêxistinê bi rastî bi dawî bûye û çek hatine berdan; Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê vê biryarê piştrast dike û biryar di Rojnameya Fermî de tê weşandin. Wê demê qanûn dikeve meriyetê.

2. Kesên ku dixwazin ji qanûnê sûdê wergirin, divê di nav 6 mehan de piştî weşandinê bi nivîskî Serdozgerê Giştî yê li cihê xwe yan saziya ku ji hêla lijneyê ve hatiye destnîşankirin, agahdar bikin.

3. Li gorî qonaxa dozê, dozger, dadgeh an dadwer dê biryara paşxistinê bide; tedbîrên parastinê û dosyayên îtîrazê dê li gorî wê werin çareserkirin.

4. Ger heyama paşxistinê li gorî mercan were qedandin, ev dibe sedema betalkirina lêpirsîn û dozgeriyê û di rewşa cezayekî dawî de, dê ceza wekî ku hatiye bicihanîn were hesibandin.

Kî, kîjan doz, kîjan sûc? Ji bo kê derbas dibe?

Kesên ku hîn jî di bin lêpirsînê de ne.

Kesên ku doza wan li dadgeha yekem berdewam dike.

Kesên ku doza wan ji aliyê dadgeha îstînafê ya herêmî yan Dadgeha Bilind ve di bin nirxandinê de ne.

Mehkûmên ku cezayên wan hatine birîn û cezayên wan hatine bicihanîn an jî li benda bicihanînê ne.

Kesên ku şertên di qanûnê de bi cih tînin û di nav 6 mehan de agahdariya nivîskî didin.

Kîjan "qadên sûc" tê de ne?

Avakirin an rêvebirina rêxistinê.

Endamtiya rêxistinê.

Bi zanebûn û bi dilxwazî ​​alîkariya rêxistinê.

Propagandaya rêxistinê.

Sûcên ku di çarçoveya çalakiyên rêxistinê de û di nav sînorên ku ji hêla qanûnê ve hatine destnîşankirin de hatine kirin.

Sûcên ku di berjewendiya rêxistinê de, di çarçoveya Qanûna Hejmar 6415’an de hatine kirin.

Îstîsnayên girîng çi ne?

Pêşniyar li gorî pozîsyona kesekî di rêxistinê de jixweber cudahiyeke "asta jêrîn-asta jorîn" nake; sûcê damezirandin an rêvebirina rêxistinekê jî di nav sernavên çarçoveyê de ye. Lê hin sûc û ceza bi aşkerayî têne derxistin:

• Sûcên kuştina bizanebûn ên ku di çarçoveya çalakiya rêxistinî de hatine kirin.

• Cezayê muebbetê yan cezayên muebbetê yên girankirî yên ku ji bo sûcên ku berî 1’ê Hezîrana 2005’an hatine kirin, hatine dayîn.

• Dosyayên ku nikarin bi armanc û çarçoveya qanûnê ve werin girêdan.

Cihbicihkirin dê kengî dest pê bike?

Konseya Ewlekariya Neteweyî dê biryara hilweşandin û berdana çekan ji hêla saziyên ewlehiyê ve piştrast bike; gava ku biryar di Rojnameya Fermî de were weşandin, pêvajoyên serlêdan û dadwerî dê dest pê bikin.

Lêpirsîn û dozên berdewam dê çi bibin?

Dosyayên di çarçoveyê de dê li gorî giraniya ceza ji bo 5 an 10 salan werin paşxistin. Ger dem li gorî mercan were temamkirin, lêpirsîn dê neyê vekirin an jî doz dê were betalkirin.

Gelo biryarên girtin û kontrola dadwerî dê werin rakirin?

Rakirina van tedbîran di dosyayên di çarçoveya vê de hatiye pêşbînkirin. Lê pêvajo ne otomatîk e; serlêdaneke nivîskî û biryarek ji dadwerek an dadgeheke rayedar hewce ye.

Li gorî tevahiya ceza, bicihanîna ceza dê 5 an 10 salan were paşxistin. Ger di vê heyamê de "sûcek" nû yê ku di qanûnê de hatiye destnîşankirin neyê kirin, ceza dê wekî ku hatiye pêkanîn were hesibandin.

Ger di dema paşxistinê de "sûcekî" nû were kirin dê çi bibe?

Paşxistin tê rakirin; lêpirsîn, darizandin, an bicihanîna ceza ji cihê ku lê rawestiyaye, berdewam dike.

Ji bo sûdwergirtina ji qanûnê serlêdanek hewce ye?

Divê di nav 6 mehan de piştî weşandina biryara Konseya Ewlekariya Neteweyî, agahdariyeke nivîskî ji dozgeriyê yan saziya ku ji hêla konseyê ve hatiye destnîşankirin re were kirin.

Berdana çekan dê çawa were kirin?

Çek û alavên din dê werin tomarkirin. Wezareta Karên Hundir û Wezareta Parastina Neteweyî dê prosedura pêkanînê diyar bikin.

Kî dê bicîhanînê bişopîne?

Konseyek ku bi giranî ji saziyên rêveber û ewlehiyê pêk tê, dê pêvajoyê bi rê ve bibe. Komîsyona Çavdêriyê jî dê di Meclisa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê de were damezirandin; ji perspektîfa çavdêriya demokratîk ve, xebata bibandor a vê komîsyonê girîng e.

Ma bêparkirina ji maf û mafên siyasî dê tavilê were vegerandin?

Di paşxistineke 5 salî de ew dikarin piştî 2 salan û di paşxistinek 10 salî de piştî 3 salan, li ser daxwaza lijneyê û biryara dadgehê werin rakirin. Qedexeyeke siyasî ya daîmî û giştî tune ye lê maf jixweber venagerin.

Berpirsyariya karmendên giştî çawa tê birêkûpêkkirin?

Kesên ku di çarçoveya qanûnê de erkên xwe pêk tînin garantiyek berfireh a bêparbûna ji berpirsiyariyê digirin. Ji ber vê yekê, pêdivî ye ku pêvajo bi awayekî zelal û bi bandor werin şopandin.

Ma ev qanûneke efûyê ye?

Ew efûyek giştî nîne. Li şûna ku dosya tavilê jê bibin, ew bi şertî lêpirsîn, darizandin û bicîhanînê paş dixe; ew dikare di dawiya heyamê de girtina qanûnî peyda bike.

Gelo her kes dê tavilê were berdan?

Divê dosya di çarçoveya wê de be, serlêdan divê di nav sînorê demê de were kirin û divê rayedarên pêwendîdar biryarekê bidin.

Gelo serokên rêxistinan têne derxistin?

Sûcê damezirandin an rêvebirina rêxistinekê tê de ye. Lê kuştina bizanebûn û hin cezayên giran berî 1’ê Hezîrana 2005’an têne derxistin.

Çima pêşniyar girîng e, ger peyva "Kurd" di qanûnê de tune be?

Ji ber ku ev ne qanûneke çareseriyê ye, lê qanûneke veguhêz e ku encamên qanûnî yên bidawîbûna pevçûnê bi rêk dixe. Navê pirsgirêka Kurd, mijarên wekî hemwelatîbûna wekhev û zimanê dayikê mijara rêziknameyên paşîn in.

Îhtîmalên herî girîng ên pêşniyarê çi ne?

Ew qanûneke veguhêz a kollektîf li şûna tobe û îtîrafê ava dike; ew rê li ber berdan, veger û girtina qanûnî vedike; ew bingehekê ji bo çavdêriya parlemanî û qanûnên nû diafirîne.

Pêşniyar kîjan pirsgirêkên bingehîn çareser nake?

Ew hemwelatîbûna wekhev, zimanê dayikê, demokrasiya herêmî, wesayet, rastî û tazmînatê, beşdarbûna di jiyana civakî de û beşdarbûna wekhev a jin, zarok û ciwanan rêk naxe.

Gelo Selahattin Demîrtaş, Figen Yuksekdağ û girtiyên din ên siyasî bi vê qanûnê dê werin berdan?

Li gorî navan berdana otomatîk tune ye. Her doz dê bi awayekî cuda were nirxandin. Bicihanîna biryarên DMME û Dadgeha Destûrê mecbûriyeteke dewletê ye û ji pêşniyarê cuda ye.

Gelo di vê pêşniyarê de rewşa qanûnî ya Rêber Abdullah Ocalan tê çareserkirin?

Ji bo mafê hêvî, azadî, şert û mercên xebatê û ragihandinê gavên qanûnî yên cuda hewce ne.