15 Tebax 1984: 42 sal şûnde pirsgirêk hat ser maseya muzakereye

Di dîroka civakan de demên veguherînê û qonaxên girîng hene ku dikarin wekî derketinên dîrokî werin binavkirin. Demeke dirêj bû ku civak bi heman rîtmê berdewam dikir; şert û mercan wiha xuya dikir ku dê her tim bi heman awayî bidomin. Lê derketina Rêber Abdullah Ocalan ji gundê xwe Amarayê ber bi Stenbol û piştre jî Enqereyê ve çûyîn, bûn destpêka têkoşîn û berxwedana 53 salên dawîn ên Kurdistanê û van 53 salan bandor li siyaseta Rojhilata Navîn kir. Bi vê derketina Rêber Abdullah Ocalan re li Tirkiye û Kurdistanê qonaxeke nû dest pê kir. Ji wê kêliyê û heta roja me ya îro bi temamî tu tiştek wekî berê nema. Dîrok li ser dîrokê hate nivîsandin.

Yek ji wan dîrokan jî 15’ê Tebaxa 1984’an e ku li navçeya Dihê ya Sêrtê pêngava yekemîn hate avêtin. Di ser vê pêngavê re 42 sal derbas bûn û Rêber Abdullah Ocalan ji avêtina guleya yekemîn pirsgirêk li Îmraliyê di nava pencên qirkirinê re anî ser maseya muzakereyê.

BERIYA 15’Ê TEBAXÊ REWŞA SIYASÎ

Li Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê di 12’ê Îlona 1980’yî de derbeya leşkerî ya ku yek ji wan qonaxên herî girîng bû ku welêt ber bi parçebûneke dîrokî ve bir, çêbû. Piştî derbeyê, li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê di hemî waran de tablo sedî sed guherî. Opozîsyona civakî hema bêje bi temamî belav bû. Ne tenê partî û sendîkayên şoreşger hatin qedexekirin û girtin, lê heta partiyên siyasî yên pergala siyasî ya wê demê, wek CHP û AP jî hatin girtin. Jiyana civakî bi awayekî berfireh ket bin kontrola derbekaran.

Berî derbeyê jî, ji bo ku di nav gel de hesta bêhêvîtiyê were afirandin, derbekaran gelek komkujî pêk anîn. Wekî komkujiya Gimgimê (Mereş) û 1’ê Gulanê, destê hêzên dewletê û mekanîzmayên ku piştî wan derbeya 12’ê Îlonê pêk anîn, roleke girîng hebû. Armanc ew bû ku di nav civakê de tirs, bêewlehî û bêbawerî were mezinkirin.

Di şert û mercên Şerê Sar de, plan û pêkanîna vê pêvajoyê tenê bi destê derbekarên Tirkiyeyê nehatiye rêvebirin. Li gorî vê, NATO û hêza sereke ya wê demê, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) jî di wê pêvajoyê de roleke girîng lîst. Armanca wan ew bû ku Tirkiye di çarçoveya NATO’yê de bi temamî di bin kontrola vê pergala stratejîk de were girtin.

Sovyetan, Efganistan dagir kiribû, Îran ji pergala ku DYA bi ser de bû derketibû û têkoşîna Filistînê hîn jî karaktereke xwe li dijî emperyalîzmê hebû. Di wan şertan de, ji bo Washingtonê girîng bû ku li Tirkiyeyê jî aloziyeke siyasî ya ku dikare kontrola wê li ser welêt lawaz bike, dernekeve. Piştî derbeyê, derbekaran ji rojên yekem ve girîngiya endamtiya NATO’yê û girêdana xwe bi rêberiya DYA’yê re aşkera kir.

POLÎTÎKAYÊN TIRSÊ Û TUNEKIRINA ÎRADEYA AZADIYÊ

Derbekaran di destpêkê de ji bo şikandina îradeya azadiyê ya mirovan dest bi siyaseta tirs û zordariyê kir. Civak bi rêya tirsandin û bêdengkirinê ket bin kontrolê. Şoreşger, xwendakar, karker, cotkar, çi mirovên ku ji dûr an nêz ve eleqeya wan bi pirsgirêkên welêt re heye, hatin girtin, kuştin û di zindanan de bi rêya mekanîzmayên taybet hatin avakirin, kesayeta wan hate armancgirtin.

Di hemû Tirkiyeyê û Bakurê Kurdistanê de li zindanan îşkenceyên giran kirin. Lê bi taybetî jî li Zindana Amedê ya Hejmar 5 ji bo girtiyên Kurd polîtîkayeke taybet a tunekirin û teslîmgirtinê pêk dianîn. Li ser girtiyan daxwaza bi temamî serî danîn û xwe înkar bikin, hat ferzkirin. Di wan şert û mercên tarî de, li Zindana Amedê yek ji wan berxwedanên ku rêveçûna dîrokê guhert, pêk hat. Ev wek yekemîn berxwedana girtiyan bû ku di dîroka Kurdistanê de cih girt.

ZINDANA AMEDÊ Û BERXWEDANA LI DIJÎ TUNEKIRINÊ

Berxwedana li Zindana Amedê bandor li rewşa civakî û siyasî ya li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê kir. Ew ji bo kesên ku li derveyî zindanê têkoşîn didomand, bû sedema hêvî û moralê. Zindana Amedê bû yek ji yekemîn cihên ku tişt bi temamî li gorî daxwaza derbekaran neçû. Mazlûm Dogan bi helwest û biryara xwe, Berxwedana Çaran û manîfestoya greva birçîbûnê (14’ê Tîrmehê) bûne sembolên berxwedanê.

Ev berxwedan ji aliyê şoreşgerên Kurd ên li derveyî zindanê ve wek peyameke berxwedanê hate dîtin. Ji ber vê yekê, 15’ê Tebaxê ji berxwedana ku piştî derbeyê, bi taybetî ji Zindana Amedê, derket holê. Ev her du berxwedan du qonaxên heman pêvajoyê ne ku di dîrokê de hatine nivîsandin.

JI DAMEZIRANDINA KOMARA TIRKIYEYÊ HETA DERKETINA PKK’Ê

Bi damezirandina Komara Tirkiyeyê re konsepta înkar û tunekirina Kurdan hate sepandin. Tirkiye, serhildanên Kurdan, bi taybet Şêx Seîd, Sason, Agirî, Koçgirî û Dêrsim, bi zor û bi xwînê tepisandin. Piştî serhildanan jî komkujî pêk anîn. Piraniya van serhildanan jî nekarîn ji herêmên xwe derbas bibin û tu yek ji wan nekarî bibe serhildaneke li ser asta neteweyî ya Kurdistanê.

Piştî salên 1950’yî, hêzên serdest bawer dikir ku pirsgirêka Kurd hatiye çareserkirin û “Kurdistaneke xeyalî” ku hatibû binaxkirin, dê careke din ji nû ve ranebe. Lê di destpêka salên 1970’yî de, derketina komeke ciwanan bi pêşengiya Rêber Abdullah Ocalan li ser dîroka Kurdistanê, hêviyên azadiyê yên Kurdan careke din zindî kirin.

Di 27’ê Mijdara 1978’an de, li gundê Fîsê yê navçeya Lîce ya Amedê, ev kom wek Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) xwe rêxistin kir. Êrişên çekdarî li ser endamên komê, mecbûr man ku kom bi xweparastinê li ser lingan bigire.

Piştî ku Hakî Karer di 18’ê Gulana 1977’an de ji aliyê kontrayan ve hat qetilkirin, endamên komê ji bo tolhildanê yekem car bi awayekî cidî berê xwe da çekan. Di encamê de, têkoşîna çekdarî, bi taybetî di çalakiyên li dijî faşîstan û di berxwedanên Hîlwan û Sêweregê yên navçeyên Rihayê di navbera 1978 û 1980’yan de, bûn yek ji rêbazên sereke yên têkoşînê.

JI ÇEKDARIYÊ BER BI ŞERÊ GERÎLA VE

Ji bo ku têkoşîna çekdarî bibe şerê gerîlayî yê profesyonel û hêzeke artêşa neteweyî, tevgera PKK’ê ji havîna 1979’an ve dest bi gavên nû kir. Kadroyên wê li qada Filistîn-Lubnanê derbasî perwerdeya siyasî û leşkerî bûn.

Piştî perwerdeya gerîlatiyê, tevgerê berê xwe da Bakurê Kurdistanê. Lê Kemal Pîr ku berpirsyarê leşkerî yê tevgerê bû, di payîza 1980’an de ket destê dewleta Tirk. Di heman demê de, derbeya 12’ê Îlonê ya 1980’yî pêk hat û destpêka têkoşîna çekdarî dereng ket.

PÊVAJOYA KU BI KONGREYA DUYEMÎN DEST PÊ KIR

Di vê navberê de kadro û mîlîtanên PKKê ku berê xwe dabû qada Rojhilata Navîn, di perwerdeya îdeolojîk, siyasî û leşkerî ya ku Rêber Abdullah Ocalan bi rê xistibû re derbas dibûn.

Piştî Kongreya Duyemîn a PKK’ê ku di havîna 1982’yan de pêk hat, ji Îlona heman salê ve komên ku dê têkoşîna çekdarî bida destpêkirin, berê xwe da kampên ku li sînorên Başûr û Rojhilatê Kurdistanê hatibûn amadekirin.

Lê “vegera li welat” gelekî dijwar bû. Di 24’ê Mijdara 1982’yan de, di rêya vegera Kurdistanê de, ji koma ku di bin pêşengiya Şahîn Kilavûz de bû, 8 gerîla di Çemê Hêzîlê de ji ber lehiyê çûn û şehîd ketin.

Piştî vê rêwîtiya dijwar, heta dawiya 1982’yan komên gerîla gihîştin deverên wan. Di destpêka 1983’yan de li ser her du aliyên Zapê, di nav zinarên asê de, kamp hatin avakirin.

DAMEZIRANDINA HRK’Ê Û AMADEKARIYÊN DAWÎN

6 endamên Komîteya Navendî ya PKK’ê di navbera 16 û 18’ê Hezîrana 1984’an de li Xinêrê civiyan. Di vê civînê de biryar hat dayîn ku Hêzên Rizgariya Kurdistanê (HRK) ku dê şerê gerîlatî bi rêxistin bike, damezirand. Di Tîrmehê de, biryarên 6 kadroyên sereke yên PKK’ê li Şikefta Birîndarê li hêzeke kadroyên berfirehtir hatin ragihandin.

Di vê civîna dîrokî de daxuyaniya damezirandina HRK’ê hat amadekirin, cih û dîroka çalakiyan hat diyarkirin. Li gorî plana hatibû çêkirin, di 15’ê Tebaxa 1984’an de dê li Dihê (Sêrt), Şemzînan (Colemêrg) û Çataxê (Wan) çalakiyên hevdem bihatana kirin.

Li Dihê, yekîneyeke Propagandaya Çekdarî ya “14’ê Tîrmehê”, di bin fermandariya Mahsum Korkmaz (Egîd) de, dê çalakî pêk bianiya. Li Şemzînanê, yekîneyeke Propagandaya Çekdarî ya “21’ê Adarê”, di bin fermandariya Abdullah Ekinci (Gozluklu Alî) de, dê çalakî bikira. Lê li Çataxê wê rojê çalakî pêk nehat.

BERXWEDANA DIHÊ: 29 GERÎLA Û ROJEKE DÎROKÎ

Ji Tîrmeha 1984’an ve komên gerîla berê xwe da bajar û navçeyên Bakurê Kurdistanê. Ji wan re jî erka herî dijwar kete ser koma Dihê.

Fermandarê komê Egîd di rapora nirxandina çalakiyê de şertên dijwar ên ku bi wan re rû bi rû mabûn, destnîşan kiribûn. Li navçeyê ew nikaribûn kesekî bibînin ku ji bo wan agahî û îstîxbaratê peyda bike. Di gelek gundan de jî li dijî têkoşîna wan nenasî hebû.

Ji aliyekî din ve, pirsgirêka lingên Egîd jî rêwîtî ji bo wî dijwar dikir. Ew di rojnivîsên xwe yên ku paşê hatin weşandin de tenê bi hevokeke kurt behsa êşa çokên xwe dikir û pir caran ev nexweşî ji hevalên xwe jî veşartibû.

Egîd bi maketa Dihê re bi koma xwe re provayên çalakiyê dikir. Di 13’ê Tebaxê de keşfa dawîn pêk anî. Heta demeke nêzîkî çalakiyê, gelek endamên komê jî bi temamî nizanîbû ku dê li ku derê êrişê bikin.

Di sibeha 15’ê Tebaxê de, kom gihîşt cihê ku berê hatibû diyarkirin. Egîd hedefa dûr nîşan da. Hemû komê bi dûrbînan li navçeyê temaşe kir. Dihê 3 kîlometre dûr bû. Piştre amadekariyên xwe yên dawîn kirin û berê xwe dan Dihê û çalakiya dîrokî pêk hat.

Bi daxuyaniya ku ji hoparlora mizgeftê hate xwendin, damezirandina Hêzên Rizgariya Kurdistanê (HRK) hate ragihandin. Gerîla paşê berê xwe da sembolên rejîma dewletê. Avahiya posteyê û bank hatin xerakirin; otomobîla fermandar û wesayita leşkerî hatin şewitandin.

Nêzîkî nîvê şevê, koma gerîla bi otomobîleke ku bar tê de bû ji Dihê derket. Li derveyî navçeyê barê xwe dan ser pişta 3 hêstiran. Piştî rêwîtiyeke 3 rojan, koma gerîla di 18’ê Tebaxê de gihîşt bingeha xwe.

ÇALAKIYA ŞEMZÎNANÊ Û FERMANDARÊ WÊ GOZLUKLU ALÎ

Di heman demê de li Şemzînanê jî çalakî pêk hat. Berevajî Dihê, li Şemzînanê di navbera hêzên gerîla û hêzên dewletê de pevçûneke giran derket. Gerîlayên di bin fermandariya Gozluklu Alî de li ser qereqol û lojmanên leşkerî çalakî pêk anîn. Di pevçûnên giran de hêzên artêşa Tirkiyeyê windahiyên mezin dan. Di nav pevçûnên dijwar de jî yekîneyeke gerîla belavok belav kir û beşdarî ragihandina damezirandina HRK’ê bû.

15’Ê TEBAXÊ: JI BÊHÊVÎTIYÊ BER BI DESTPÊKEKE NÛ VE

15’ê Tebaxê di şert û mercên ku hema bêje hemû derdorên civakî difikirîn ku her tişt qediyaye, derket holê. Ew wek peyameke dîrokî nîşanî hemû Kurdistan û cîhanê da ku her tişt neqediyaye; berovajî wê, qonaxeke nû dest pê dike.

Ji ber vê yekê, 15’ê Tebaxê derveyî serkeftineke leşkerî yan jî bûyerek dîrokî, ew di çarçoveya têkoşîna Kurd de wek qonaxeke veguherînê tê dîtin ku bandora wê ji têkiliya Kurd û Tirkiyeyê derbas bû û li ser siyaseta kurdî û hevsengiya siyasî ya li Rojhilata Navîn jî bandor kir.

VEGUHERÎNA CIVAKA KURD

Yek ji encamên sereke yên pêvajoyê veguherîna civaka Kurd bû. Civaka Kurd ku ji ber şertên dîrokî, siyasî, eşîrî û bawerî di nav xwe de parçe bibû. Piştî 15’ê Tebaxê di nav civaka Kurd de bi hestên hevpar ên siyasî û neteweyî tevgerandin çêbû. 15’ê Tebaxê bû sedema ku Kurdên ku li gelek deveran, gund bi gund, mal bi mal, eşîr bi eşîr û li ser bingehên cuda yên bawerî ji hev hatibûn dûrxistin, di hestên hevpar de dîsa xwe bibînin û nasnameyeke siyasî ya hevpar ava bikin.

DERKETINA JINAN LI PÊŞIYA DÎROKÊ

Yek ji guherînên girîng ên ku di vê pêvajoyê de tê destnîşankirin, derketina jinan wek aktoreke siyasî û civakî ye. Jin ku di dîrokeke dirêj de pir caran di bin serweriya mêran de hatibûn dîtin, bi beşdariya xwe, berxwedan, xebat û fedakariyê ketin navenda têkoşîna civakî û siyasî.

KURD DI NAV PERGALA HERÊMÎ DE

Di encama 15’ê Tebaxê de Kurd wek yek ji aktorên sereke yên siyasî li Rojhilata Navîn derketin pêş. Îro, kesên ku dixwazin siyaseta Rojhilata Navîn û guhertinên li Tirkiye, Sûriye û herêmê binirxînin, nikarin pirsgirêka Kurd paşguh bikin. Ji ber ku Kurd bi derketina 15’ê Tebaxê re 42 sal e bûne yek ji aktorên sereke yên siyasî, civakî û stratejîk ên herêmê.

‘72 SAET’ BÛN 42 SAL

15’ê Tebaxa 1984’an li Enqereyê bandoreke mezin çêkir. Her çend dewleta Tirk hewl da ku êrişên Dihê û Şemzînanê veşêre, lê nûçeya wan di medyaya cîhanê de di demeke kurt de derket pêş.

BBC, Radyoya Dengê Amerîkayê û Radyoya Îranê di nav saziyên yekemîn de bûn ku çalakî ragihandin. Medyaya Ewropayê bi sernav û ravekirinên cuda der barê derketina dîsa ya gelê Kurd a li ser dîroka herêmê de nûçe belav kir.

Li Kurdistan, herêm û cîhanê çalakiyên 15’ê Tebaxê bi rêya çapemeniyê belav bûbûn. Lê medyaya Tirkiyeyê heta 18’ê Tebaxa 1984’an di vê derbarê de tu nûçe ranegihandin. Piştî 3 rojan nûçeyên medyayê bi zimaneke nêzîkî hev hatin amadekirin. Medyaya Tirkiyeyê bi sernavên ku armanca wan vegerandina morala hêzên dewletê bû, hewl da bandora siyasî û psîkolojîk a çalakiyên 15’ê Tebaxê kêm bike. Serokê rejîma 12’ê Îlonê Kenan Evren, daxwaz kir ku kesên ku li dijî dewletê çek rakirine bêne girtin û teslîmî dadgehên Tirkiyeyê bên kirin. Ji bo vê yekê jî demeke 72 saet hat diyarkirin.

KOMPLOYA NAVNETEWEYÎ Û DERBASBÛNA ÎMRALIYÊ

Di 9’ê Cotmeha 1998’an de, piştî zêdebûna zextên navneteweyî li ser Sûriyeyê, Rêber Abdullah Ocalan ji Sûriyeyê derket. Piştî demekê ku li gelek welatên Ewropayê derbas bû, di 15’ê Sibata 1999’an de bi komployeke navneteweyî hate girtin û veguhastin Tirkiyeyê.

Di Îmraliyê de Rêber Abdullah Ocalan bi cezayê muebbetê hate cezakirin.

Lê di heman qonaxê de, Rêber Abdullah Ocalan ji zindanê jî bangên rawestandina pevçûnê û vekirina rêya aştiyê kir.

JI BANGÊ BER BI PÊVAJOYA NÛ VE

Di 27’ê Sibata 2025’an de Rêber Abdullah Ocalan bangeke nû ya Aştî û Civaka Demokratîk kir. Bi bangê Rêber Abdullah Ocalan pêvajoyeke nû ya siyasî vekir. Piştî vê bangê, PKK’ê kongreya xwe pêk anî û biryara xwe ya li ser bi dawî kirina şerê çekdarî û fesihkirina rêxistinê da û bi vî derbasbûna qonaxeke nû ragihand.

Di 11’ê Tîrmeha 2025’an de jî komeke endamên Tevgera Azadiyê li Silêmaniyê bi merasîmekê çekên xwe şewitandin. Ev gav, di çarçoveya bangên rawestandina şer û derbasbûna ber bi siyaseta demokratîk de, wekî bûyereke sembolîk hat nirxandin.

Piştî van gavên dîrokî, di 5’ê Tebaxa 2025’an de li meclisa Tirkiyeyê mekanîzmayeke siyasî ya bi beşdariya partiyên siyasî hate avakirin. Ev yek ji aliyê xwe ve bû nîşaneya ku pirsgirêka Kurd cara yekem di qonaxeke nû de bi awayekî berfireh dikeve navenda nîqaşên parlamenterî.

Hewldanên aştiyê yên Rêber Abdullah Ocalan di nav çend dehsalên dawî de yek ji xetên sereke yên guherîna siyasî ya pirsgirêka Kurd pêk tînin. Ji 1993’an heta pêvajoyên 1999, 2009 û 2013–2015’an, diyalog car bi car wekî alternatîfa pevçûnê derketiye pêş.

Lê dîroka van pêvajoyan her wiha nîşan dide ku tenê rawestandina şer ne têra çareseriyê ye. Ji bo ku pêvajoyeke aştiyê bibe çareseriyeke mayînde, divê diyalog bi gavên siyasî, qanûnî û destûrî were piştgirîkirin.

Ji ber vê yekê, pirsa sereke ya qonaxa îroyîn ne tenê ev e ku şer dê raweste an na; pirsa bingehîn ev e ku çawa rawestandina pevçûnê dikare veguhere çareseriyeke siyasî ya mayînde û mafên demokratîk, siyasî, zimanî û destûrî dikarin çawa bên garantîkirin.

Di nav vê çarçoveyê de, Îmraliyê di dîroka van pêvajoyan de roleke girîng lîstiye. Ji ber vê yekê, di qonaxa nû ya “Projeya Aştî û Civaka Demokratîk” de jî pirsa diyalog, muhatabî, şertên qanûnî û rola aktorên siyasî dê bibe yek ji mijarên sereke yên nîqaşê.

QANÛNA ÇARÇOVEYÎ: GAVA YEKEM A QONAXA NÛ

Pêşnûmeya Qanûna Çarçoveyî ya “Xurtkirina Hevgirtina Neteweyî û Yekparebûna Civakî” ku ji 12 xalan pêk tê, bi erêkirina 467 parlamenterên meclisa Tirkiyeyê hate pejirandin. Li gorî plana pêvajoyê, Pêşnûmeya qanûnê li Desteya Giştî ya meclisa Tirkiyeyê hate nîqaşkirin û piştî dengdanê hate pejirandin. Piştî rapor û teyîdkirina ji aliyê Desteya Ewlehiya Neteweyî (MGK) ve, qanûn dê ji aliyê serokkomar ve were bicihanîn.

Ev gava qanûnî di çarçoveya Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk de wek derbasbûna qonaxeke nû tê nirxandin. Rêber Abdullah Ocalan di hevdîtinên dawîn de jî girîngiya vê gavê destnîşan kiriye û gotiye ku ev tenê destpêk e: “Rêya bi hezaran kîlometreyî bi gavekê dest pê dike.”