Pêvajoyên pêşketina naskirina dewleta Filistînê

Pirsgirêka Filistînê ji dema Deklarasyona Balfourê (1917) ve ji şerekî çekdarî veguheriye yê siyasî û dîplomatîk û di sala 1993’yan de ji aliyê Îsraîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ve bi fermî hatiye naskirin. Heta Adara 2025’an, ji 193 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî (YN) 147 endaman anku ji sedî 75’ê welatan Filistîn nas kiriye.

Fransayê ragihand ku dê di civîna civata NY’yê ya Îlonê bê de Filistînê nas bike.

Dosyaya naskirina dewleta Filistînê ji kengî ve dest pê kir?

DANEZANA YEKEMÎN (1998)

15’ê Mijdara 1988’an, Rêxistina Rizgariya Filistînê damezirandina Dewleta Filistînê ragihand. Welatên Pakta Varşovayê û Bloka Dewletên Bêalî yên yekemîn bûn ku dewleta Filistînê nas kir.

DYA Û ÎSRAÎLÊ JÎ FILISTÎN NAS KIR

Di 13’ê Îlona 1993’yan de Îsraîl û Rêxistina Rizgariya Filistînê Peymana Osloyê îmze kir. Bi îmzekirina vê peymanê Îsraîlê Filistîn wekî dewlet nas kir. Tevî Peymana Osloyê, her du aliyan hin bendên din îmze kirin. Benda herî girîng jî avakirina desthilateke rêveber a Filistînê ya demkî ji bo demeke veguhêz a 5 salan bû ku bi çareseriyeke daîmî li ser bingeha biryarnameyên 242 û 338’an tacîdar bibe. Her wiha her du aliyan li ser vekişîna Îsraîlê ya ji Şerîda Rojava û Xezayê li hev kir.

4’ê Gulana 1994’an, Îsraîlê û Rêxistina Rizgariya Filistînê Peymana Xeza-Erîhayê îmze kir. 28’ê Îlona 1995’an her du aliyan peymanek îmze kir, li gorî wê peymanê desthilatdariya bajarên Beytlehm, Cenîn, Nablus, Qelqelye, Ramallah, Tulkerm û hin deverên Hebronê radestî filistîniyan tên kirin.

Peymana Wye River a ku 23’yê Cotmeha 1998’an ji aliyê serokê dewleta Filistînê Yasir Erefat û serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu û serokê berê yê DYA’yê Bill Clinton ve hatibû îmzekirin, wekî yek ji qonaxên herî girîng ên dan û standinên Filistîn-Îsraîlê tê hesibandin. Armanca wê vekişîna gav bi gav a Îsraîlê ji sedî 13 a xaka Şerîda Rojava bû, li beramberî ku tedbîrên ewlehiyê Filistînê bêne girtin.

4’ê Îlona 1999’an, serokwezîrê berê yê Îsraîlê Ehud Barak li Misrê bi Erefat re peymanek îmze kir da ku Peymana Wye River a nûkirin ku jê re Wye River 2 tê gotin, bi cih bînin.

22’yê Tîrmeha 2000’an, Clinton, Erefat û Barak li Camp David ji bo du hefteyan anî cem hev, lê dan û standin bi ser neketin. Xalên herî girîng ên nakokiya di navbera her du aliyan de ku bûn sedema têkçûna dan û standinan, xwesteka filistîniyan a vegera bo sînorên 1967’an û naskirina mafê vegerê yê penaberên Filistînê bûn.

Tevî ku hin dewletên Ereban Filistîn nas kir û paşê têkiliyên xwe bi Îsraîlê re normal kirin jî, wan naskirina xwe ya Filistînê paşve nekişandiye, dîsa jî piştgiriya xwe ji bo çareseriya du dewletan piştrast kirin.

PÊVAJOYA PIŞTÎ 2011’AN

Di sala 2012’an de, Filistînê li Neteweyên Yekbûyî statuya "dewleta çavdêr a neendam" bi dest xist. Vê yekî jî pozîsyon û beşdariya xwe ya navneteweyî di gelek rêxistinên navneteweyî de xurt kir.

Di sala 2014’an de, Swêd yekem welatê Ewropayê bû ku bi fermî dewleta Filistînê nas kir.

PÊLA NÛ YA PIŞTÎ ŞERÊ XEZAYÊ (2023)

Şerê Îsraîlê û Hemasê yê ku di Cotmeha 2023’yan de dest pê kir, qonaxeke girîng di jinûve sazkirina helwestên navneteweyî de çêkir.

Îrlanda, Norwêc, Spanya û Slovenya jî di nav de, hin dewletên din ên Ewropayê di sala 2024’an de dewleta Filistînê bi fermî nas kir.

Di sala 2025’an de, Fransayê niyeta xwe ya naskirina dewleta Filistînê ragihand. Brîtanya û Kanadayê jî diyar kir ku ew difikirin ku bi hin şertan di civîna bê ya NY’yê de Filistînê nas bikin.

DEWLETÊN KU FILISTÎN NAS KIRIYE

Welatên ku ji sala 1988’an vir ve dewleta Filistînê nas kiriye ev in: Polonya, Komara Çek, Macaristan, Slovakya, Bulgaristan, Qibris, Romanya. Swêd di sala 2014’an de, Îrlanda, Norwêc, Spanya ji Gulan 2024’an ve Filistînê nas kiriye.

Amerîkayê Latîn

Meksîka di Adara îsal (2025) de, Brezîlya, Arjantîn, Şîlî, Ekvador, Perû, Uruguay, Venezuela (nasnameyên berê yên di nav bloka Amerîkaya Latîn de piştgirîya Filistînê dikirin), dewleta Filistînê nas kirine.

WELATÊN ASYAYÎ Û AFRÎKAYÎ

Welatên Afrîkayî: Etiyopya, Nîjerya, Kenya, Afrîkaya Başûr û yên din.

Welatên Asyayî: Çîn, Hindistan, Pakistan, Endonezya, Malezya, Viyetnam, Moxolistan û yên din.

Piraniya welatên Rojhilata Navîn û bakurê Afrîkayê ji yên pêşîn bûn ku Filistîn nas kir.

WELATÊN KARAYÎBÊ

Di navbera salên 2024 û 2025’an de, Bahama, Jamaîka, Trinidad û Tobago, Barbados, Saint Lucia, Saint Kitts û Nevis, Antîgua û Barbuda û Grenada jî di nav de, çend welatên Karayîbê Filistîn nas kir.

Ermenistanê di Hezîrana 2024’an de Filistîn nas kir, Kanada û Awistralyayê ku hîna nas kirine, ragihand ku ew dikarin bi şert û mercên siyasî dewleta Filistînê nas bikin.

Tevî berfirehbûna çarçoveya naskirinê, lê hin welatên mezin ên rojavayî hîna dewleta Filistînê nas nekiriye û helwesta xwe bi çareseriyeke siyasî ya berfireh ve girê didin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Almanya, Japonya, Îtalya û Koreya Başûr niha naskirinê red dikin û wê bi peymaneke aştiyê ya berfireh bi Îsraîlê ve girê didin.

Serokwezîrê Brîtanyayê Keir Starmer ragihand ku eger Îsraîl bi awayekî berbiçav ber bi agirbestê û ji nû ve destpêkirina pêvajoya aştiyê ve neçe, hikumeta wî bi niyet e ku Filistînê nas bike.

Misr, Cezaîr, Mexrib, Tûnis, Lîbya, Iraq, Sûriye, Lubnan, Urdin, Yemen, welatên Kendavê, tevahî welatên Ereban dewleta Filistînê nas kiriye.

Filistîn ku çav li rê ye were naskirin, ji sedî 22’ê xaka wê, xaka Filistînê ya dîrokî ye. Ev dide nîşandan ku ji 1948’an de erdnîgariya wê tê kêmkirin. Her wiha başûrê Şerîdaya Rojava 35 km dûrî bakurê Xezayê anku 2 giravên îzole ne û tu girêdan di navbera wan de nîn e.

(bb)