Gelo DYA û Îran dikarin bigihîjin agirbestekê?

Di analîzekê de ku ji hêla kovara Amerîkî ya Foreign Affairs ve hatî weşandin, nîşane hene ku Washington li rêyekê digere ku ji şerê bi Îranê re derkeve, ji ber ku lêçûna wê rojane zêde dibe. Piştî ku Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) Donald Trump gef xwar ku heke Tehran Tengava Hurmuzê ji nû ve veneke, dê santralên enerjiyê yên Îranê bombebaran bike, wî ji gotinên xwe yên zêde paşve gav avêt û ji bo ceribandina gengaza gihîştina çareseriyek danûstandinî - ku heya 6ˊê Nîsanê hate dirêjkirin - razî bû ku demek diyarkirî - were dirêjkirin. Rêveberiya Trump, bi rêya navbeynkarên Pakistanî, planeke agirbestê ya 15 xalî pêşkêş kir ku di bingeh de nêzîktirî bangek ji bo teslîmbûna bê şert û merc xuya dike.

Kovarê destnîşan kir ku ev nêzîkatî ne nû ye. Di Hezîrana 2025ˊan de, piştî 12 rojan bombebarana dijwar, Trump agirbestek tavilê ragihand û îdia kir ku bernameya nukleerî ya Îranê têk biriye. Ew peyman ne encama danûstandinên rastîn bû, lê belê rêkeftinek bilez a kêmkirina aloziyê bû ku Washington êrişên xwe li hember rawestandina tolhildana Îranê, rawestandin.

Lê belê, wekî ku analîz şîrove dike, bidawîkirina şerê heyî pir tevlihevtir e. Vê carê, alozî berfirehtir e, rêvebertiya li Tehranê hişktir e, Îranê plana Amerîkî red kiriye û pêşniyarên dijber pêşkêş kirine. Di nebûna tawîzan de, rewşa bêçare berdewam dike, bi xetera ku DYAˊyê bikev nav mudaxeleyek bejayî û di heman demê de hebûna xwe ya leşkerî li herêmê xurt bike.

Kovarê anî ziman ku bidawîkirina vî şerî çalakiyek navneteweyî ya bilez hewce dike, nemaze bi rêya hevpeymaniyek navbeynkariyê ku bandor li ser her du aliyan dike, da ku agirbestek cidî û domdar ferz bike, berevajî agirbesta nazik a Hezîranê.

RÊYEK HÊSAN A DERKETINÊ TUNE YE

Li gorî analîzê, ev şer ji ya berê bi tundî cûda ye. Her çiqas êrişên 2025ˊan sînordar bûn û li ser bernameya nukleerî bûn jî, şerê heyî ji destpêkê ve ji aliyê DYA û Îsraîlê ve hatiye organîzekirin, bi nîşaneyên ku guhertina rejîmê li Îranê yek ji armancan bû.

Li beramberê, bersivdayîna Îranê bi tundtir û berfirehtir bûye ku ew ê êrişên mûşekî, dronan û gefxwarina li ser tevgera li Tengava Hurmuzê zêde bike. Ev yek bûye sedema bilindbûna bihayên enerjiyê yên cîhanî û berfirehbûna aloziya herêmî.

Îranê bi rêya hevalbendên xwe yên li herêmê çarçoveya aloziyê berfireh kiriye, her firsetên agirbestê dijwartir û gengaz lawaztir kiriye.

Analîzê da zanîn ku kuştina rêveberên navdar ên Îranî bûye sedema derketina şepêleke tundtir di nav rejîmê de, şansên kêmkirina aloziyê kêm kirine û her pêvajoya danûstandinê tevlihev kiriye.

RÊYA BER BI PEYMANEKÊ VE

Analîzê da xuyakirin ku çareseriyek hewceyê hevpeymaniyek navbeynkariyê ye ku ji hêla welatên wekî Misr, Pakistan û Tirkiyeyê ve were rêvebirin, bi gengaziya ku Çîn rolek girîng di zextkirina Tehranê de bilîze.

Hat diyarkirin ku pêwîstiya realîzmê ji her du aliyan ve hat teqezkirin, ji ber ku agirbest nikare bi rêkeftineke berfireh li ser hemû mijarên nakok ve girêdayî be û ne jî dikare bi şertên herî zêde were ferzkirin. Çareserî di gav bi gav de ye ku tê de kêmkirina aloziyê, peydakirina teşwîqên aborî û rêxistina deryayî li Tengava Hurmuzê hene.

PIŞTÎ AGIRBESTÊ

Analîzê amaje pê kir ku her agirbestek divê destpêka pêvajoyek dîplomatîk a demdirêj be ku sedemên bingehîn ên aloziyê çareser bike, ne tenê agirbestek demkî.

Bêyî rêkeftinek berfirehtir, agirbest dikare bibe bêhnvedanek kurt berî ku gerek din a şer çêbibe û dibe ku Amerîka bikeve nava şerekî dirêj bi Îranê re.

(fr)