‘Aboriya Tirkiyeyê di nav yek ji krîzên xwe yên herî kûr de ye’

Aboriya Tirkiyeyê di salên dawîn de bi enflasyona bilind, kêmbûna hêza kirînê, zêdebûna lêçûna jiyanê û bêkariyê re tê ceribandin. Em li ser rewşa giştî ya aboriya Tirkiyeyê, stratejiyên hikumetê, şert û mercên jiyana welatiyan, pirsgirêka mûçeyan û bêkariyê, her wiha bandora şer û aloziyên Rojhilata Navîn li ser aboriya welêt bi aborînas-zanyarê siyasî profesor doktor Mustafa Durmuş re axivîn.

Hûn rewşa giştî ya aboriya Tirkiyeyê çawa dinirxînin?

‘WELAT, BI XETEREYA KRÎZEKE DARAYÎ RE JÎ RÛ BI RÛ YE’

Aboriya Tirkiyeyê ji sala 2015’an vir ve di nav krîzeke xwe ya herî kûr de ye. Berî her tiştî, heta sala 2025’an dahata ferdî ji asta 10 sal berê jî kêmtir bûye. Ji ber ku siyaseta aborî ya heyî li ser nirxê dolar zext hatiye avakirin, nirxê rastîn ê pereyên biyanî ji nirxê wî kêmtir tê nîşandan. Ev jî dahata ferdî bi awayekî nerast bilind dike. Dahata rastîn a ferdî ji derdora 17 hezar dolarî pir kêmtir e. Ev jî nîşan dide ku heta li gorî hejmarên navîn jî xweşiya civaka Tirkiyeyê di deh salên dawî de bi awayekî girîng kêm bûye.

Xala duyem a aboriyê enflasyona bilind e ku bûye pirsgirêkeke demdirêj. Tirkiye di vî warî de li Ewropayê di rêza yekem de ye û piştî Arjantînê di nav welatên OECD’yê de di rêza duyem de tê. Ev yek jî hem bêîstikrarî hem jî xizaniyê bi xwe re tîne.

Xala sêyemîn a lawaziya aboriya welat ew e ku du kêmasiyên girîng di asta pir xeternak de ne. Yek ji wan kêmasiya kêmiya carî ye, ya din jî kêmasiya budçeyê ye. Kêmasiya kêmiya carî tê vê wateyê ku dahatên ku ji hinardekirin û turîzmê têne bidestxistin, nikarin mesrefên îthalatê biparêzin. Di rewşeke wiha de, aborî mecbûrî herikîna pereyên biyanî ya spekulatîf dibe. Ji ber vê yekê, aboriya welêt demeke dirêj e ku pêwîstiya xwe bi van herikînên sermayeya biyanî heye. Heke ev herikîn ji ber sedemên aborî, siyasî yan jeopolîtîk kêm bibin an jî bi tevahî rawestin û bi ser de jî heta sermaye derkeve, wê demê welat dikeve nav aloziya pereyên biyanî. Me ev herî dawî 2018’an di aloziya rahîb Brunson de dît. Ji aliyê din ve, kêmasiya budçeyê jî di asteke girîng de ye. Kêmasiya budçeyê di astên cidî de ye û sedema sereke ya vê yekê piştgiriya pir mezin a ji bo dayînên faîzê, projeyên leşkerî û sermayeyê ye.

Rastiya ku bi van hemûyan derketiye holê ew e ku welat ne tenê bi krîzeke hilberînê ya rastîn re rû bi rû ye, lê di heman demê de bi xetereya krîzeke diravî re jî rû bi rû ye.

Hikumet niha di aboriyê de kîjan stratejiyê dimeşîne?

‘DEWLEMENDAN DEWLEMENDTIR DIKE, GEL FEQÎRTIR DIKE’

Hikumeta Tirkiyeyê niha siyaseteke domdar dimeşîne. Ne bi sedaman re, bi encamên pirsgirêkan re mijûl e. Mînak, ji bo aloziya diravî dernekeve, ew stratejiyeke bi navê "bazirganiya hilgirtinê" dimeşîne.

Yanî ji bo kişandina pereyê biyanî bo welêt, ew rêjeyên faîzê yên bilind pêşkêşî van veberhêneran dikin û di heman demê de ew zextê li ser dan û standinê dike. Ev pereyê germ tîne welêt. Lê gelek berdêlên wê hene. Banka Navendî bi berdewamî pereyên biyanî difiroşe bazarê da ku rêjeya dan û standinê kêm bike. Ev jî dibe sedema kêmbûna rezervên wê. Deynkirin an jî dan û standinên ji bo dagirtina rezervan lêçûnên girîng bi xwe re tînin. Wekî din, ev polîtîka (çi navxweyî be çi biyanî be) sûdê dide spekulatorên mezin ên diravî û di heman demê de gel bêtir feqîr dike.

Di vê dawiyê de, deshilata siyasî ji bo kişandina pereyan di bin navê "Efûya Serwetan" de efûyek derxist. Bi ser de, ew lîsansên madenê yên ku bi qasî ji sedî 70 ê welêt vedihewîne, belav kirin. Bi damezirandina Navenda Darayî ya Stenbolê û dayîna teşwîqên bacê yên bêhempa ji bo şîrketên li wir, ew hewl didin welêt veguherînin bihûşteke şofandina pereyan.

Bi gotineke din, ev stratejî, stratejiyeke oportunîst a hikumetekê ye ku aboriyê wêran dike, çavkaniyên xwe yên binerd û sererd bi komên sermayeya navxweyî û biyanî yên li derdora xwe re parve dike. Yan jî stratejiyeke wan a derketinê ya rastîn tune ye ku bikare welat ji vê krîzê derxe.

Aboriya Tirkiyeyê  çawa ye? Lêçûna jiyanê ya zêde ye û buha bi domdarî zêde dibin. Sedemên bingehîn ên vê yekê çi ne?

‘WELATÎ HER XIZAN DIBIN, LI GORÎ HERÊMAN JÎ EV REWŞ DIGUHERE’

Di 10 salên dawîn de, asta jiyana li Tirkiyeyê, bi taybet a karker, cotkar û xwediyên karsaziyên biçûk, bi awayekî sîstematîk dadikeve. Xelk ji milkê xwe tên bêparkirin, di bin deynan de dimînin û dikevin nav xizaniyeke kûr. Enflasyona bilind û bêkariya bilind gel diperçiqîne. Polîtîkayên budçeyê yên li dijî karkeran ên desthilatdar di heman demê de xizaniyê di nav gel de zêde dikin. Dabeşkirina dahatê pir neheq bûye. Ne tenê cudahiya di navbera ked û sermayeyê de, newekheviya dahatê di navbera herêman de jî zêde bûye. Bi rastî, dahata ferdî li Colemêrg, Agirî û Mûşê ji sêyan yekê ya navîniya Tirkiyeyê kêmtir e.

Mûçeyên herî kêm û mûçeyên karmendên dewletê bi rêk û pêk têne zêdekirin, lê mirov dibêjin "em ji sala par xizantir in." Çima valahiya mûçe-buhayan nayê girtin?

‘BI MÛÇEYÊN HEYÎ GEL NIKARE DEBARA XWE BIKE’

Li Tirkiyeyê her ku enflasyon bilind dibe, dahatên rastîn an jî mûçeyan kêm dibin. Mînak, di mûçeya herî kêm de di 5 mehên pêşîn ên vê salê de hema hema 4 hezar lîreyê Tirk kêm bûye. Di ya malnişînan de ev kêmbûna mûçeyê jî gihaştiye nêzîkî 3 hezar lîreyî. Bi kurtasî, em niha di serdema xizanên karker û malnişîn de dijîn.

Her wiha enflasyona bilind an jî buhayên bilind e. Encax aliyekî din ê vê mijarê heye, ew jî aliyê dahatê yan jî mûçeyê ye. Mûçe ew qas kêm in ku enflasyon dakeve jî, gel nikare debara xwe bike. Li welatekî ku sînorê birçîbûnê ji bo malbateke ji çar kesan ji 35 hezar lîreyên Tirk û xeta hejariyê ji 114 hezar lîreyên Tirk derbas dibe, pirsgirêka esas ew e ku mûçe pir kêm in. Sedema vê yekê, bê guman, di parvekirina mûçe-kar de ye. Bi rastî, kesên ku mûçeyê distînin tenê ji sêyan yek dahata neteweyî werdigirin; a mayî jî ji hêla sermaye û dewletê ve tê parvekirin.

Ji ber vê yekê, ne tenê kêmkirina enflasyonê, lê di heman demê de (wekî esas) astên mûçeyên ku mirov bikarin pê bijîn jî pêwîst in. Ev yek hebûna hêzeke siyasî ya alîgirê kedê û têkoşîna birêxistinkirî ya karker û kedkaran hewce dike.

Bêkariya giştî ji ji sedî 8-9 e, lê bêkariya ciwanan ji sedî 20’î zêdetir e. Çima ciwan nikarin kar bibînin? Gelo pirsgirêk nebûna kar e yan jî nelihevhatinek di navbera hêza kar û karên berdest ên li sûkê de heye? Xala krîtîk di vê rewşê de ji bo ciwanan çi ye?

‘LI TIRKIYE JI BO CIWAN Û JINAN KAR NÎN E’

Bêkarî bûye birîneke kûr, ziviriye pirsgirêkek civakî. Her çend tê gotin ku bi wateya teng nêzîkî 3.5 mîlyon bêkar hene jî, hejmara rastîn a bêkaran ji 11 mîlyon zêdetir e. Saziya Îstatîstîkê ya Tirkiyeyê (TÜİK) vê yekê wekî "hêza kar a bêkar" bi nav dike. Hinek jî vê wekî "di wateya berfireh de bêkarî" pênase dikin. Yanî, her çend rêjeya bêkariyê bi wateya teng de ji sedî8.2 be jî, bi wateya berfireh nêzîkî ji sedî30 e. Ev asta bêkariyê ya herî bilind a li Ewropayê ye.

Bê guman rastiyek jî heye ku bêkarî di nav ciwanan de pir zêdeye. Îro, di rewşa herî baş de, ji sê ciwanan yek di temenê xebatê de li welêt bêkar e. Û yek jî ciwanên ne di kar de ne jî di perwerdehiyê de heye, hene. Ev jî ji sedî 28 pêk tên. Bi gotineke din, ne karekî wan heye û ne jî diçin dibistanê.

Helbet bêkarî bi awayekî zelal polîtîkayên li dijî jinan ên li welêt jî nîşan dide. Bi rastî, rêjeya bêkariyê di nav jinan de herî kêm du qat ji ya mêran zêdetir e. An jî, bi awayekî din: ji her 100 jinên di temenê xebatê de tenê 28 jin dixebitin. Ev (ji bilî kuştinên jinan) pirsgirêkek cidî ya bindestiya li ser jinan li welêt eşkere dike.

Gelo şer û aloziyên li Rojhilata Navîn bandorê li aboriya Tirkiyeyê dikin? Nakokiyên li Rojhilata Navîn, wekî şerên Îsraîl-Filistînî, Îsraîl-Amerîka û Îranê û her wiha rewşên li Lubnan, Sûriye û Îranê, çawa bandorê li aboriya Tirkiyeyê dikin?

‘ŞER YEKSER BANDORÊ LI BUHAYAN DIKE, EW JÎ ENFLASYONÊ BILIND DIKE’

Şer û pevçûnên li Rojhilata Navîn bê guman bandorê li Tirkiyeyê dikin. Ev hem di şerên li Sûriye û Xezzeyê de û hem jî di şerê li dijî Îranê de hatiye îspatkirin: Bo nimûne, bilindbûna buhayên petrol û gubreyan buhayên wan zêde dike, nemaze yên enerjî û xwarinê, bi vî awayî enflasyonê bilind dike.

Encax, xelet e ku mirov enflasyona bilind a li welêt tenê bi şer ve girêbide. Enflasyona li Îsraîl, Rûsya yan Ukraynayê di dema şer de tenê ji pêncan yek heta ji dehan yek jî ya me ye. Ev nîşan dide ku sedemên din ên enflasyona bilind hene.

Di rastiyê de, divê çavkaniya enflasyona bilind a li welêt di van xalan de were lêgerîn: rêjeya dan û standinê ya ku ji ber polîtîkayên rêjeya faîzê yên xelet zêde dibe, kêmbûna nirxa lîreya Tirkî, avahiya hilberîn û hinardekirinê ya ku bi awayekî zêde bi hawirdekirinê ve girêdayî ye, polîtîkayên populîst ên wekî krediya ku ji ber hilbijartinan û polîtîkayên diravî û darayî yên berfireh hatiye kişandin, qezencên bankayan ên ku hema hema çar qat zêde bûne, zêdebûna bihayê ji hêla supermarketên zincîra yekdestdar ve û mezinbûna qezenca rastîn a bilind di sektora pîşesaziyê de, zêdebûna bihayên spekulatîf, lêçûnên ewlehiyê yên bênavber û di dawiyê de, xwesteka desthilatdariya siyasî ya ku enflasyona bilind hem wekî amûrek ji bo veguheztina dewlemendiyê ji xizanan bo dewlemendan û hem jî wekî bac bikar bîne.

Xaleke dawîn a ku divê li ser vê mijarê were gotin ev e ku divê welat ji şer dûr bisekine. Ev ne tenê ji bo şerên li derveyî sînorên wê, lê di heman demê de ji bo şerên di nav sînorên wê de jî derbas dibe. Ji ber ku şer ne tenê dibin sedema qurbaniyên mirovî, wêrankirina ekolojîk û koçberiyê, di heman demê de bandoreke mezin li aboriyê jî dikin. Ji ber vê yekê, pêwîst e avakirina "civakeke aştîxwaz û demokratîk" ku dikare rê li ber pêşeroja welêt veke, bi dil û can were parastin, heya ku bi serkeftî were temamkirin.