Têkoşîna jinan a dehsalan: 8’ê Adarê

Roja Jinan a Cîhanê boneyeke cîhanî ya xelatkirina destkeftiyên jinan di hemû qadan de ye. Di vê rojê de jî bal li ser mafên jinan û têkoşîna wan a li dijî zayendperestî, tundî û paşguhkirinê tê kişandin.

5 adar, 2025 03:45

NAVENDA NÛÇEYAN

YARA MIHEMED

Têkoşîna jinan a ji 168 salan ve, a ku bi 8’ê Adarê tacîdar bûye, bi awayekî xurt heta roja îro didome. 116 sal e bi awayekî fermî ev roj tê pîrozkirin.

Girêdayî wê jî, 8’ê Adarê ne tenê boneyeke ji bo pîrozkirinê ye, ji wê zêdetir ew derfeteke nû ya dubarekirina soza xurtkirina têkoşînê û misogerkirina maf û destkeftiyên din ên jinan e.

ŞOREŞA NAN Û GULAN

Dema em li dîroka daxwazên diyarkirina Roja Jinan a Cîhanê vegerin, em ê têkoşîneke dûrûdirêj û fedakariyên pir mezin ên ku jinan ji bo maf û hebûna xwe kiriye, bibînin. Ev têkoşîna tijî zehmetî û êş bi Roja 8’ê Adarê hat tacîdarkirin ku bû sembola wekhevî, edaletê û naskirina bi mafên jinan li seranserî cîhanê.

DESTPÊK JI XWEPÊŞANDANÊN NEW YORKÊ BÛ

Di 8’ê Adara 1857’an de li bajarê New Yorkê yê Amerîkayê xwepêşandanên pêşîn ên jinan dest pê kirin. Bi hezaran karmendên kargehên takstîlê ku piraniya wan jin bûn, grev ragihandin û banga başkirina rewşên dijwar ên xebitînê kir. Lê li hemberî wê polîsan tundiyeke hovane da meşandin.

Piştî 50 salî anku di 1907’an de bi sedan karmendên jin ên New Yorkê bi xwepêşandaneke aştiyane ku di destê xwe de nan û gul hildabûn, li dar xist. Xwepêşandêran banga başkirina rewşên xebitînê, standina mafê dengdanê û bidawîkirina şuxilandina zarokan kir.

Di xwepêşandanan de dirûşma “Nan û Gul” hat bilindkirin. Mebest jê mafên aborî (nan) û rûmeta mirovan (Gul) bû. Vê jî zexteke mezin li berpirsên siyasî kir ku pirsgirêka jinên karmend bixin nav rojeva xwe.

KONFERANSA COPENHAGEN’Ê YA 1910’AN

Bi gurbûna tevgera jinan re, di sala 1910’an de konferansa neteweyî ya sosyalîst a jinên karmend li paytexta Denmarkê Copenhagenê hat lidarxistin. Di konferansê de zêdetirî 100 jinên ji 17 dewletan, ji wan têkoşerên naskirî, beşdar bûn.

Di konferansê de çalakvana Almanî ya di warê mafên jinan de ya naskirî Klara Zetkin pêşniyar kir ku rojeke cîhanê ji bo jinan were diyarkirin ku li seranserî cîhanê ji bo piştgiriya mafên jinan û banga wekheviyê were pîrozkirin.

Klara Zetkim dîrokek anku rojeke taybet ji bo vê rojê diyar nekir lê belê ev pêşniyar bi berfirehî û bi awayekî erênî hat pêşwazîkirin.

Klara Zetkin yek ji parêzvanên herî xurt ên mafên jinan bû û rola jinan di siyaset û saziyên karmendîtiyê de xurt kir û hişt doza wekheviyê li ser asta cîhanê were belavkirin.

Di 9’ê Adara 1911’an de li Austirya, Denmark, Almanya û Swîsrayê ji bo cara yekemîn Roja Jinan a Cîhanê hat pîrozkirin.

ŞEWATA NEW YORKÊ YA 1991’AN ÇIRÛSKA DESTPÊKÊ

Lê dîsa jî, bangên jinan ên di çarçoveya vî sînorî de di vê de nesekinîn. Di 25’ê Adara 1911’an de şewateke mezin bi kargeheke cilûbergan a li New Yorkê ket. Di encamê de zêdetirî 140 karmendên jin jiyana xwe ji dest da. Li hemberî vê hêrseke pir mezin hat nîşandan û di encama xwepêşandanan de jî gelek qanûnên der barê karmendan de hatin guhartin , ne tenê karmendên jin, her wiha ji bo tevahî karmendan.

Di 1914’an de jî jinên Ewropayê di yekşema dawîn a meha Sibatê de bi xwepêşandanekê şer şermezar kir. Jinên Rûsyayê jî ji ber zehmetiyên di encama şer û kêmbûna xwarinê de bi dirûşma “Ji bo nan û aştiyê” daketin xwepêşandanan.

NETEWEYÊN YEKBÛYÎ ROJA JINAN A CÎHANÊ RAGIHAND

Di encama têkoşîna bi dehsalan a li seranserî cîhanê de, Neteweyên Yekbûyî (NY) di 1975’an de Roja Jinan a Cîhanê diyar kir û banga pîrozkirina wê rojê û xurtkirina wekheviyê kir. Piştî 2 salan jî NY’ê bi fermî roja 8’ê Adarê wekî Roja Jinan a Cîhanê ragihand.

ROJA JINAN A CÎHANÊ ŞAHÎ Û DOMANDINA TÊKOŞÎNÊ

Tevî ku 8’ê Adarê ji bo pîrozkirina destkeftiyên jinan êdî bû rojeke cîhanî, lê dîsa jî wekî roja têkoşîna li dijî zayendperestî, tundî û newekheviyê jî tê dîtin. Hemwextî pêkanîna destkeftiyên mezin li hin dewletan, gelek jinên li deverên din ên cîhanê di bin zordariyê de ne û zehmetiyên ji ber zayendperestî, tundî û binpêkirinê dikişînin.

“Nan û Gul” jî ne tenê bîranîneke dîrokî ye, her wiha peyama têkoşîna domdar a pêkanîna edalet û wekheviyê û misogerkirina mafên jinan li her derê.

(mh/fr)

ANHA