Pirsgirêka Kurd a Tirkiyeyê: Pêvajoyeke nû dest pê dike yan çerxeke dorbetal a dîrokî dewam dike? - DELÎL ZÎLAN

Bi taybetî di van rojên dawîn de gotinên tifaqa faşîst a AKP-MHP'ê bi awayekî balkêş ketine rojevê. Gelek kes lê dipirsin bê ka dewlet bi van gotinan pêvajoyeke nû ya çareseriyê dide destpêkirin an na, hin alî jî dibêjin ev bi tenê hemleyeke taktîk e. Lê pirsgirêka Kurd a li Tirkiyeyê û cihê vê pirsgirêkê yê di nava polîtîkayên dewletê de, wek meseleyeke dîrokî û binyadî ku bi gotinên rojane re ne sînordar e, derdikeve pêşberî me. Di vê gotarê de em ê hewl bidin kokên dîrokî yên polîtîkaya Kurd a Tirkiyeyê û bandorên wê yên li ser rewşa heyî binirxînin.

Serdema dawîn a Împaratoriya Osmanî di bin bandora dînamîkên hundir û derve de serdemeke hilweşîneke mezin bû. Ji ber ku împaratoriyê hêza xwe ji dest da ku civakên etnîk û olî yên cuda li cem hev digirtin û dewletên nû derketin holê. Di wê serdemê de Komara Tirk ku li ser bermahiyên Împaratoriya Osmanî hatiye avakirin û bi Şoreşa Cotmehê û Kurdan hatiye bihêzkirin, bi armanca afirandina netewedewleteke nû, tevkarî yan jî daxwazên gelê Kurd û komên din ên cuda paşguh kirin. Pişta xwe da alîgira xwe yê herî mezin Yekitiya Sovyetê.

Kadroyên li ser bermahiyên Osmaniyan Komara Tirk ava kir, biryar dan ku Kurdan tev li pêvajoya avakirina Komarê nekin û wisa dewam bikin. Ev wek şaşiyeke mezin a dîroka Komara Tirk tê dîtin. Kurd di pêvajoya ‘Şerê Rizgariyê’ de wek avakarên sereke yên dewletê dihatin dîtin lê piştî avabûna Komarê hatin dûrxistin. Rejîma nû, li şûna ku mafên çandî û siyasî yên Kurdan nas bike, polîtîkayên asîmîlasyon û zextê meşandin û avanihyeke netewedewletê ya yekperest ava kir. Di Peymana Lozanê de jî statuya Kurdan paşguh kirin û ev pêvajo bû sedem ku pirsgirêka Kurd kronîk bibe û bibe pirsgirêkeke navneteweyî.

ÎDEOLOJIYA YEKPEREST A KOMARÊ Û DERVEHIŞTINA KURDAN

Îdeolojiya fermî ya Komara Tirk, bingeha wê li ser gotina "yek gel, yek al, yek ziman" hatiye avakirin. Vê îdeolojiyê nasnameya tirkî danî navenda xwe û daxwazên komên din ên etnîk jî nedîtin. Di vê pêvajoyê de nasnameyên din ên etnîk û olî, bi taybetî jî Kurd, paşguh kirin. Loma jî dîroka Komarê ji bo hemû cudahiyan, bi taybetî jî Kurdan, wek pêvajoyeke qirkirinê heta roja îro hatiye.

Li dijî êrişên qirkirinê yên di salên damezirandina Komarê de berxwedanan dest pê kir lê bi komkujiyan bi dawî bûn. Vê jî li ser gelê Kurd travmayeke kûr çêkir. Nemaze Serhildana Şêx Seîd a 1925’an û komkujiyên li Agirî, Dêrsim û Zîlanê, mînakên sereke yên hewldanên tepeserkirina daxwazên Kurdan ên siyasî û civakî ne. Polîtîkayên zextê yên dewletê yên di wê serdemê de pirsgirêka Kurd girantir kir û bû sedem ku di seranserê dîroka Tirkiyeyê de dînamîka şer û pevçûnê dest pê bike.

Îdeolijya dewletê ya neteweperest hewl dida beşeke mezin a gel di bin banê “yek gel” de kom bike û li ser vê gotinê hewl da xwe wek dewleteke xurt nîşan bide. Dirûşmên “Cîhan bi qurbana Tirkekî bi tenê jî bibe” û “dewleta xurt” neteweperest motîve dikirin û feraseta dewletê ya çaresernekirina pirsgirêka Kurd jî di nava van gotinan de vedişartin.

Lê belê ev polîtîkayên qirker û înkarker, di çavê gelê Kurd de tu carî negihaştine armanca xwe. Li aliyê din, yên bi neteweperestiya Tirk mezin bûn, desteka xwe ya ji bo vê polîtîkaya dewletê dewam kirin. Bi taybetî avakirina sîstema perwerdeyê bi îdeolojiya neteweperest, bû sedem ku ev feraset di nava civakê de bê rûniştandin û polîtîkayên dewletê meşrû bên dîtin.

BERXWEDANA KURDAN Û ÎFLASA POLÎTÎKAYÊN DEWLETÊ

Ji sala 1973'yan ve Tevgera Azadiyê ya Kurd di qada siyasî û civakî de bêhtir dest bi birêxistinbûnê kir. Bilindbûna tevgera azadiya Kurd bû sedem ku polîtîkayên zextê yên Tirkiyeyê yên li ser Kurdan bên lêpirsînkirin. Di sala 1984’an de PKK’ê dest bi têkoşîna çekdarî kir ku vê jî nîşan da ku polîtîkayên dewletê yên li dijî Kurdan îflas kiriye. Di wê serdemê de mudaxaleya leşkerî ya dewletê û nêzîkatiya ewlekariyê ya li hemberî pirsgirêka Kurd, li şûna çareseriyê pirsgirêk kûrtir kir.

Bi taybetî têkoşîna azadiyê ya bi destê Rêber Apo dest pê kir, hem li çar parçeyên Kurdistanê, hem li Tirkiyeyê, hem jî li qada navneteweyî destekeke berfireh wergirt. Dema ku Rêber Apo sala 1999'an bi komployeke navneteweyî dîl hate girtin û anîn Tirkiyeyê, tevî ku dewletê ev bûyer wek serketinekê nîşan da jî, gelê Kurd ji têkoşîna xwe gavek bi tenê jî bi paş ve neavêt. Rêber Apo li Îmraliyê hevdîtinên ji bo aştiyê û pêşniyazên çareseriyê kirin û vê jî îhtîmaleke din derxist holê ku dewlet bi nêzîkatiyeke din berê xwe bide pirsgirêka Kurd. Lê van pêvajoyan jî di demeke dirêj de encam negirt.

Bi taybetî jî dema mirov bala xwe dide daxuyaniyên dewletê yên van rojên dawîn, mikurhatina wan a ku li hember Rêber Apo û Tevgera Azadiyê têk çûne, nîşan dide ku polîtîkayên dewletê yên li dijî Tevgera Azadiyê ya Kurdan têk çûne. Bi van îtirafên xwe li xwe mikur tên ku polîtîkayên zext û asîmîlasyonîst ên demeke dirêj ên Tirkiyeyê yên li hemberî Kurdan, bi ser neketine.

HEWLDANA DEWLETÊ YA JI XWE JÊ FILITANDINÊ

Daxuyaniyên dawîn ên rayedarên dewletê, bi armanca afirandina bendewariyên di nava raya giştî de ne ku dibe pêvajoyeke nû ya çareseriyê dest pê bike. Lê ev yek nayê wateya guhertineke bingehîn a polîtîkayên Tirkiyeyê yên li hemberî Kurdan. Berevajî wê, xuya ye dewlet ji bo berjewendiyên xwe biparêze, nêzîkatiyeke taktîk esas girtiye. Tirkiye li hember Tevgera Azadiyê zexta leşkerî û siyasî didomîne û li aliyekî jî nerehetiya xwe ya ji nêzîkatiya hêzên navneteweyî ya ji bo Kurdan tîne ser ziman.

Rewşa heyî ya li Sûriyeyê, îhtîmala ku Tirkiye li dijî Rojava operasyoneke nû ya leşkerî bide destpêkirin, zêde dike. Rojava, ji ber ku herêmeke bi modela xweseriya demokratîk a Kurdan tê birêvebirin, ji aliyê Tirkiyeyê ve wek gefekê tê qebûlkirin. Tirkiye vê herêmê wek gefeke mezin a li hember ewlekariya sînor û siyaseta xwe ya navxweyî dibîne. Bi taybetî jî geşedanên li Sûriyeyê Tirkiyeyê dehf didin ku di mijara Kurdan de gavên agresîftir biavêje.

Ji bo Kurdan du rêyên bingehîn di vê pêvajoyê de hene: Yan dê bi hevkariya hêzên navneteweyî re bibin parçeyek ji sîstema hegemonîk a navendî, yan jî dê têkoşîna xwe ya azadî û demokrasiyê bidomînin û di modela neteweya demokratîk de rêya xwe bidomînin. Ji bo vê jî divê were dîtin ku projeya Rêber Apo ya neteweya demokratîk tekane rêya guncaw a azadiya gelan e.

Modela neteweya demokratîk a Rêber Apo, bêyî ku di nava nasnameyên xwe yên etnîk û neteweyî de asê bimîne, dixwaze Kurd di avabûneke siyasî ya berfirehtir de cih bigirin. Bi vê modelê re tê xwestin ku Kurd ne tenê li ser bingeha nasnameya xwe, li ser bingeha nirxên demokratîk li hev bicivin û bi gelên din ên li herêmê re siberojeke hevpar ava bikin. Lewma ev model wek çareseriyeke sereke û gerdûnî li pêşiya me disekine. Ev model jî me ji xefika modernîteya kapîtalîst û dûvika wê netewedewletê rizgar dike.

Di vê çarçoveyê de dê berxwedana birêxistinbûyî ya gelê Kurd di hevsengiyên navneteweyî û herêmî de bi roleke krîtîk rabe. Stratejiya ku Kurd di vê pêvajoyê de bişopînin, bi awayekî xwezayî dê ji bo siberoja herêmê gelekî girîng be.