Li şûna restan pas - Rauf KARAKOÇAN

Her çend ji ber hilbijartinên li Tirkiyeyê pir neketibe ber çavan jî, pirsgirêka Sûriyeyê ku yek ji pirsgirêkên sereke yên herêmê ye, kete qonaxeke nû. Di civîna wezîrên karên derve yên 21 welatên Ereban a li Misrê de roja 7'ê Gulanê li ser Sûriyeyê lihevkirin çêbû. Di sala 2011'an de dema şerê navxweyî lê dest pê kir, endamtiya wê hate rawestandin, lê piştî rêzetêkiliyên dîplomatîk ku piştî erdheja 6'ê Sibatê bi lez ketin, vHekeî Komkara Erebî. Her çend hin welatên Ereban, bi taybetî jî Qeter, nerazî bin jî, qebûlkirina Sûriyeyê ji bo civînên komkarê, girîng e.

Wateya vê biryarê ev e ku Komkara Erebî ji bo qedandina şerê navxweyî yê Sûriyeyê bi rolekê rabe û îşaretê bi destpêkirina pêvajoyeke nû dike. Lûtkeya Ereban tekezî li ser yekbûna axa Sûriyeyê kir û ji bo çareserkirina pirsgirêka penaberan, ewlehî, têkoşîna li dijî hişbirê û hin mijarên din, paralelî bidawîbûna şerê navxweyî li ser esasê biryarên Neteweyên Yekbûyî, guncaw dît ku Sûriye beşdarî civînan bibe.

DÎPLOMASIYA HATIN Û ÇÛNÊ ENCAM DA            

Her çend dervehiştina rejîma Esad ji civata Ereban 12 salan dewam kir jî, derket holê ku êdî tu feydeya wê nîn e. Hem Sûriye hem jî civata Ereban bi bêçareseritiya polîtîkayên nedomdar re rû bi rû man. Heke rûxandina Esed mimkun bûya, hêzên ku hêviyan ev bû, nedikarîn bigihêjin lihevkirinê.

Dîplomasiyeke zêde ya hatin û çûnê hebû. Serdana Esed a Îmaratê, serdana gelek şandeyan ji Misir û Erebistana Siûdî ji Şamê re, têkiliyên Şamê bi Tunis û Cezayîrê re, mijara Sûriyeyê beriya hevdîtinên Ceda û Emanê yên piştî civîna Qahîreyê, hinekî zelal kiribû.

Piştî ku derfeta pasdayînê peyda bû, kursiya di Komkara Erebî de li Şamê vegerandin. Hê jî nayê zanîn ka çareseriya Ereban ji bo Sûriyeyê dê bandorê li hevsengiyên siyasî yên li herêmê bike yan na. Gelek alî bi aloziya Sûriyeyê re mijûl dibin. Helwestên Rûsya, Îran, Amerîka, Tirkiye û herî dawî jî ya Komkara Erebî ji hev cuda ne. Dema hesabên piştperdeyan ên van hemûyan li ber çavan bên girtin, ne pêkan e di demeke kurt de guhertinek çêbe.

Pirsgirêkeke herî girîng jî rewşa Rêveberiya Xweser e. Mijara Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê di hundirê Sûriyeyê de mijareke pir hesas e. Berteka Rêveberiya Xweser a destpêkê li hemberî biryara Komkara Erebî ya têkldarî Sûriyeyê erênî bû. Tevî ku têra xwe nehatiya dagirtin jî, piştgiriya xwe ji însiyatîfên ji bo çareseriyê diyar kir. Aşkera ye ku ev biryara ku ji aliyê Kurdan ve bi erênî hatiye pêşwazîkirin, ji bo Tirkiyeyê jî cihê aciziyê ye.

Di vegera Sûriyeyê ya li Komkara Erebî de atmosfereke siyasî hate afirandin ku 21 welatên Ereban bi giştî li serê li hev kiriye, Rêveberiya Xweser erênî dibîne, DYA tevî ku li dijî wê ye jî bê deng dimîne û Rûsya û Îran li dijî wê dernakevin. Yekane dewleta ku helwesta xwe xuya nekiriye jî Tirkiye ye ku aktora sereke ya şerê navxweyî yê Sûriyeyê ye. Di konsensusa heyî de Tirkiye tune ye. Ji ber ku êdî polîtîkayên êrişkarî û dagirkeriyê bi dawî bûn û însiyatîf jî ji dest wê çû.

HESAB LÊ NEHATIN

Heke were bibîxistin, dê bê dîtin ku tu hesabên di krîza Sûriyeyê de hatine kirin, lê nehatine. Dema sala 2011’an şerê navxweyî dest pê kir, hemû plan li gorî çûna Esad hatin çêkirin. Di Komkara Erebî de kursiya Sûriyeyê dan muxalifan. Tirkiyeyê ewilî dest dirêjî Kurdan kir. Rêveberên PYD'ê li Enqereyê hatin pêşwazîkirin. Dema ku li gorî dilê wan çênebû jî, li dijî Kurdan eniyek vekirin û şer dan destpêkirin. Paşê jî xwestin li şûna Esad serokê berê yê hêzên opozîsyonê Mûaz El Xetîb (melayê berê yê Mizgefta Emewî) bi cih bikin û bi wî re bimeşin. Gerçî Tirkiyeyê dixwest Esad ji desthilatê dûr bixe û xwe berda nava Sûriyeyê. Xwest hevsengiyan biguherîne û mayînde bibe. Lê her tişt xirabtir bû. Komên bi pêşengiya Qeter û Siûdiyê li qadê ketibûn nava rikeberiyê û Tirkiyeyê jî serkêşiya hin komên din kir û kete nava lîstikê.

Li Sûriyeyê hêzeke sereke jî Îran e. Îran ji destpêka şerê navxweyî ve li Sûriyeyê ye û rejîma Esad zindî hişt. Piştre dema ku Rûsya jî daket meydanê, planên ji bo dema piştî çûyîna Esad û yên ji bo guhertina desthilatê, pûç bûn. Dema dîtin Esad ji ser desthilatê naçe, welatên Ereban pêwîstî bi guhertinekê dît ku israrkirina di polîtîkayên heyî de dê zêdetir bêîstîqrariyê çêke. Ji ber ku Qeter di mijara Sûriyeyê de bi Tirkiyeyê re tev geriya û komên çete fînanse kirin, tevî ku welatên Ereban nerazîbûnên parçeyî li hemberî vê daxwaza guhertinê nîşan dan jî, neçar ma qebûl bike.

Meseleya esasî helwesta Tirkiyeyê ye. Tevî ku Tirkiye niha bi hilbijartinê re mijûl e jî, fêm kiriye ku nikare polîtîkayên xwe yên Sûriyeyê bidomîne. Lêgerîna Erdogan a diyalogê bi Şamê re, hevdîtinên bi navbeynkariya Rûsyayê, dan û standinên çaralî ku dûre Îran jî tev lê bû, heta niha çareseriyek çênekiriye. Piştî biryara Komkara Erebî, Esad dê xwe girantir bike û destê xwe li hember Tirkiyeyê rake.

Heta ku Tirkiye ji çavsoriya xwe ya li hember Kurdan xelas nebe, ne pêkan e Tirkiye li Rojhilata Navîn û Sûriyeyê bi rolekê rabe. Nêzîkatiya wan a ku Kurdan li derve dihêle û Rêveberiya Xweser tesfiye dike, ne pêkan e çareseriyek ji maseya çaralî yan jî ji çîrokên din derkeve. Heta ku dagirkerî û desteka ji çeteyan re neqede, hevdîtina bi Esad re nayê pêşbînkirin. Heke li Tirkiyeyê di hilbijartinan de desthilat biguhere, mimkun e ku siyaseta xwe ya Sûriyeyê jî biguherîne.

Bidawîkirina şerê li Yemenê ji aliyê Erebistana Siûdî ve, ji bo Siûdiyê hewce dike ku bi Îranê re lihevkirinekê çêke û nêzîkbûna Îran-Siûdiyê ya bi navbeynkariya Çînê, hewce dike ku têkildarî Sûriyeyê hin gavan biavêje. Yanî dema em li konjonktura heyî dinêrin, pêwîstiya wan a ji bo destpêkirineke nû li ser Sûriyeyê, vekirina rûpeleke nû ye.

DYA û Îsraîlê jî, xuya ye hîna ji bo diyaloga bi Esad re ne amade ne. Mirov bi rehetî nikare bibêje Komkara Erebî biryara têkildarî Sûriyeyê erênî dît. Polîtîkayên li dijî hebûna Îranê ya li Sûriyeyê dewam dikin. Li dijî hebûn û bandora Îranê ya li Iraq, Sûriye, Lubnan û Yemenê helwesteke cidî nîşan didin. Nêzîkbûna di navbera Îran û Siûdiyê de bandorê li siyaseta Amerîkayê ya li Rojhilata Navîn jî dike. Dizîna rolê li ser esasê dijberiya Îranê wekî berê nayê pejirandin. Tevî ku encamên neyînî yên destwerdanên li Efganistan û Iraqê li holê ne jî, israra di polîtîkayên şer de naçe serî. Sedemeke ku Amerîka li hember qebûlkirina Sûriyeyê ji aliyê Komkara Erebî ve bê deng maye jî, guherîna Siûdiyan a vê dawiyê ye.

PÊVAJOYA PASDAYÎN Û TAWÎZAN

Sûriye niha pirsgirêka herî aloz a Rojhilata Navîn e. Divê bi hemû aliyên xwe yên navxweyî û derve ve were nirxandin. Di qonaxa heyî de, li şûna restan pasan didin hev. Heta niha nayê zanîn ka aliyê Sûriyeyê dê çi tawîzan bide, an jî gavên ku dê Esad biavêje çi ne. Lê qebûlkirina nava Komkara Erebî dê teqez berdêleke xwe hebe.

Tirkiye ji ber polîtîkayên xwe yên agresîf ên li Sûriyeyê, piştî geşedanên nû, li paş maye. Dawiya restan hat. Maseya çaralî ya li Moskovê dûrî çareseriyê ye. Heke desthilata faşîst a AKP-MHP'ê di hilbijartinan de têk biçe, nayê zanîn ka polîtîkayên Tirkiyeyê yên têkildarî Sûriyeyê dê çawa biguherin. Rastiyeke heye ku tê zanîn; êrişkarî û dagirkerî êdî nayên qebûlkirin.

Dibe ku Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê di vê pêvajoyê de bibe aktoreke girîng. Ji ber ku derî li ber polîtîkayên lihevkirin û çareseriyê vekirî dihêle û bi germî nêzî civîna Qahîreyê jî dibe. Niyeta xwe ya ji bo çareseriyê bi deklarasyonekê eşkere kiribû û diyar kiribû ku aştiyeke mayînde girêdayî qebûlkirina vîna hevpar a gelan e.

Ji niha û pê de ya ku bê kirin, bidawîkirina dagirkeriyê, vegera gel û ji nû ve avakirina Sûriyeyê ye. Rêveberiya Xweser tekane hêz e ku di avakirina demokrasiyê de wekî hêzeke çareseriyê di pêşeroja Sûriyeyê de xwedî perspektîfeke siyasî ya nû be.