Aloziya avê.. projeyeke Tirkiyeyê xizmetê Îsraîlê dike

NAVENDA NÛÇEYAN / YEHYA HEBÎB

Gelek caran tê gotin ku di deh salên pêş de şerê li ser parvekirina avê di navbera dewletên berav de dê rû bidin. Diyar e ev mijar li Iraqê ji ber aloziya avê nêzîk bûye, di encama avakirina bendava Ilisu ya Tirkiyeyê ku dê ji nîvê para xwe ya ji çemê Dîcle bê par bihêle.

Aloziya avê li Iraqê ne tiştekî nû ye. Nakokî û dijberiyên di navbera Iraq û dewletên cîran de vedigere serdemên dirêj ku tê de hevpeyman û gelek protokol hatin îmzekirin, hin ji wan hatin pêkanîn û hin ji wan ji ber sedemên siyasî û ewlehî tenê li ser kaxezan man û piraniya caran bandora xwe li têkiliyên aborî û bazirganî yên di navbera van aliyên têkildar de kir.

Diyar e Mezopotamya ku xwedî taybetmendiya du çeman e, bi windakirina vê taybetmendiyê re rû bi rû ye, eger ev aloziya avê berdewam bike. Li aliyê bakur dewleta tirk dest bi bikaranîna bendava Ilisu kiriye ku dê bandoreke neyînî ya mezin bi Iraqê û kurdên başûr û bakurê Kurdistanê bike.

Îsal û sala borî aşkera bû ku di navbera Iraq û cîranên wê de ji ber sedemên avê gelek nakokî derketin ku ev alozî li aloziyên wê yên hundirîn û derve zêde bibe.

Di van rojên dawî de li ser malperên civakî gelek wêneyên çemê Dîcle li bajarê Mûsilê hatin belavkirin. Di van wêneyan de rêjeya ziwabûn û miçiqîna çem diyar dibe. Tevî ku xala destpêkê ya herikîna ava çemê Dîcle di Iraqê de ye.

Dirêjahiya çemê Dîcle 1850 km ye. Piştî ku ji kaniyên çiyayê Toros derdikeve ber bi başûrê rojhilat ve diherike û li başûrê Iraqê tev li nava çemê Feratê dibe û piştî wê li parêzgeha El-Besra Şet El-Ereb çêdike û dikeve ava deryaya Kendavê.

Di van rojên dawî de zemîna çemê Dîcle ji ber paşveçûna rêjeya herikîna avê bêtirî nîvê wê ziwa bûye. Ev cara yekemîn e ev diyarde li Iraqê ji ber xebitandina bendava Ilisu ya Tirkiyeyê rû dide.

Piştî ku xebitandina bendava Ilisu di roja Înê ya borî de hate destpêkirin, rêjeya herikîna ava çemê Dîcle li Iraqê ji 700 mître kabik daket 390 mître kabikan, ev jî diyar dibe ku para Iraqê ji ava çem bi qasî nîvî daketiye.

Bendava Ilisu nêzî 50 km dûrî sînorên Iraqê ye. Hikumeta Tirkiyeyê di sala 2006'an de li gundê Ilisu yê bakurê Kurdistanê dest bi avakirina bendavê kir. Bilindahiya bendavê 140 metre ye û dirêjahiya wê 1800 etre ye.

Geliyên Dîcle û Firatê li herêma Mezopotamyayê geliyên herî girîng in û wek sedema sereke ya derketina şer û aloziyan tên dîtin. Tirkiyeyê jî vê aloziyê girêkok dike û hewl dide vê berhemê li gorî berjewendiyên xwe yên siyasî û aborî li ser hesabê dewletê û gelên herêmê bi kar bîne.

Piraniya ava Iraqê ji ava sererd a Iraqê tê wergirtin û nêzî ji sedî 80'ê ji Tirkiyeyê diherike. Giştî ava ku li Iraqê tê bikaranîn 56,42 milyar mître kabik e û piraniya wê ji ava sererd e û rêjeya wê digihîje 35,41 milyar metrekabik. Ev rêje jî hema dikare pêdiviya hundirîn peyda bike ku bi zêdebûna hejmara welatiyên Iraqê pêdivî jî zêde dibe.

Li rex zêdebûna pêdiviya avê, Tirkiye hewl dide rêjeya herikîna avê ber bi Iraqê ve kêm bike û li ser çemê Dîcle û Feratê bendavan ava dike. Ev yek jî aloziyeke mezin ji Iraqê re derdixe û bangoreke neyînî ya mezin li ser paşeroja têkiliyên di navbera her du aliyan de çêdike.  Iraq di berhemên avê de yek ji dewletên girêdayî ye û vê mijarê hişt ku tevgera wê li hemberî dewletên xwedî kanî û di serî de Tirkiyeyê sînordar bibe.

Bendava Ilisu

Di salên 50'yî yên sedsala borî de, Tirkiyeyê avakirina bendava Ilisu pêşniyar kir. Ev proje jî ji bo derxistina enerjiya kehro-avî ye. Di sala 2006'an de dest bi avakirina bendavê li ser çemê Dîcle li nêzî gundê Ilisu ya li ser sînorên îdarî yên herdu parêzgehên Mêrdîn û Şirnax ên bakurê Kurdistanê kir. Di şibata 2018'an de avakirina bendavê bi dawî bû û di destpêka Hezîranê de dest bi komkirina avê di golava bendavê de kir.

Avakirina bendavê hêrseke navnetewî ji ber gelek sedeman bi xwe re anî. Sedema sereke kêmkirina herikîna rêjeya avê ber bi Sûriye, Îran û Iraqê ve ye. Her wiha bêtirî 50 hezar welatiyên gundên derdora bendavê yên li bakurê Kurdistanê û bi taybet gundê Ilisu neyînî bi bandor bûn. Her wiha gelek gund dê binav bibin. Tirkiyeyê peydakirina enerjiya kehrebeyê (elektrîk) û peydakirina derfetên kar di avakirina bendavê de hincet girt.

Aloziya avê... planeke Tirkiyeyê ya demdirêj li dijî gelên herêmê ye

Aloziya avê û girêdana avê ji bo Iraqê, piştî ku Tirkiyeyê dest bi avakirina projeya başûrê rojhilatê Anatolyayê (GAP) kir, dest pê kir. Tirkiyeyê di sala 1981'an de dest bi vê projeyê kir. Ev proje welatiyên herêmê armanc digire û gefan li kurd û ereban dixwe û di heman demê de tenê xizmeta Îsraîlê dike.

Tunekirina kevneşopiya şaristaniya kurdî

Şûnwarnas û parêzerên mafên mirovan diyar dikin ku bendavên vê projeyê mîrasa şaristanî ya çînekî etnîkî ji welatiyan tune dike. Ew jî kurd in ku li çiyayên Dîcle û Feratê ji hezar salan ve dijîn. Di Tîrmeha  2001'an de hikumeta Brîtanyayê xemgîniya xwe ji ber pêkanîna projeyên bendavan anî ziman û bi taybet bendavên Ilisu û Sîzre ku aşkera destdirêjiyên li mafên kurdan li Tirkiyeyê dikin.

Komeleyên şûnwaran hewl da projeyên hikumeta Tirkiyeyê ya avakirina bendavan li ser çemê Dîcle bi hemû rêbazan rawestînin. Her wiha gelek şîrket neçar man xebatên xwe di pêkanîna van projeyan de rawestînin. Her wiha aliyên fînansekar ji bo pêşkêşkirina krediyan ji bo avakirina bendavan dudiliya xwe nîşan da. Şîrketa Siwêdê (Skanza) neçar ma ji pêkanîna projeyê xwe vekişîne û piştre jî şîrketa Brîtanya (Balfour Beatty) û paşê jî şîrketa Îtalyayê (Impregilo) xwe vekişand.

Tişta ku komeleyên şûnwaran ên taybet nîşan dane ew e ku rayedarên van projeyan deverên şûnwaran neparastine ku di encama projeyê de tê bêne tunekirin, an herî kêm tişta ku tê veguhestin ber bi herêmeke din ve veguhêzin. Lê belê heta niha lêkolîneke şûnwarî tê de pêk neanîne da ku şûnwarên van deveran bêne nasîn. Di encamê de şûnwar û bermahiyên bi hezaran salan dê bêne binavkirin û tunekirin.

Yek ji deverên navdar ên Diyarbekirê (Amed) sûrên wê yên bi kevirên reş li vê herêmê ye, keleha Heskîf ku li ser lûtkeya çiyayekî li hemberî çemê Dîcle hatiye avakirin. Her wiha keleheke romaniyan ku parastina sînorên rojhilat ên bi farisan re diparêze û jê re Sêfa tê gotin.

Zextên siyasî li ser ereban

Plana Tirkiyeyê di sala 1965'an de dest pê kir. Tirkiyeyê bêtirî 20 bendav li ser çemên Dîcle û Feratê ava kirin. Bendava sereke bendava Ataturk li ser çemê Firatê hatiye avakirin û li ser çemê Dîcle jî bendava Ilisu ye. Tirkiyeyê hewl dide van projeyan weke zexteke siyasî li ser dewletên cîran bikar bîne. Yek ji van zextên siyasî li ser Iraqê ye da ku destkeftiyên siyasî û aborî jê wergire.

Ev yek ji serdema şerê Kendavê yê duyemîn ve aşkera dibe. Tirkiyeyê mijara avê û derbasbûna Iraqê ya li Kiwêtê bi hevûdu ve girêdan û hewl da siyaseta xwe ya avê ku li hemberî Iraq û Sûriyeyê dane meşandin rewa bike. Di heman demê de hewl da rewşa ku di encama derbasbûna Iraqê ya li Kiweytê derketiye, sûd wergire, da ku siyaseta hin dewletên Ereb ku li rex mafê Iraqê di doza avê de sekinîne, biguherîne. Niha jî Tirkiye hewl dide zextê bi riya siyaseta xwe ya avê li Iraqê bike da ku rê li pêşiya wê vebike û li dijî Kurdên Iraqê şer bike. Bi taybet aloziya avê di heman dema gefxwarinên Erdogan ên li dijî Qendîlê careke din derket holê.

Ava hatiye birîn dê bifiroşe Îsraîlê

Tirkiyeyê para avê ku ji ser Sûriye û Iraqê biriye dê bi riya boriyan (ku jê re boriyên aştiyê tê gotin) bifiroşe Îsraîlê. Ev proje piştî serdana serokê Îsraîlê ya li Enqereyê derket holê, piştî ku ji Enqereyê xwest ku ava gelên herêmê bifiroşe wê. Serokê Saziya Tahal a Îsraîlê ya avê Yanûş Bengal piştrast kir ku Îsraîl dixwaze avê ji Tirkiyeyê bikire ji ber ku pirsgirêkên Îsraîlê yên avê çareser dike û dê herêmeke sê caran bi qasî Îsraîlê av bide.

Tirkiye tirkkirina çemên Dîcle û Firatê dixwaze

Siyaseta Tirkiye ya avê xwe dispêre nêrînekê ku ew geliyên Dîcle û Firatê weke yek gelî dibîne û evan herdu çemên navdewletî Dîcle û Firat ku sînorên dewletan derbas dikin weke çemên navdewletî nabîne û bikaranîna ava van her du çeman li gorî berjewendiyên xwe ji xwe re maf dibîne, bêyî ku ziyanên bi Sûriye û Iraqê dibin di ber çavan re derbas bike.

Tirkiye hewl dide hevrûkirina ava çemên Dîcle û Feratê bi petrola ereban re bike, ji ber vê yekê hewl dide avê bifiroşe Sûriye û Iraqê, Wezîrekî Tirkiyeyê di daxuyaniyeke xwe de ya sal a1997'an de wiha dibêje: "Divê Tirkiye ava çemên Dîcle û Feratê bifiroşe cîranên xwe yên li başûr."

Tirkiye li gorî qanûnên navneteweyî lihevkirineke di vê mijarê de red dike

Tirkiye vê mijarê weke kaxezeke zextê li ser dewletên ku sûd ji çemên Ferat û Dîcle werdigirin, bi kar tîne. Her wiha lihevkirineke vê mijarê li gorî rêgez û qanûnên navneteweyî red kirin. Tirkiyeyê hevpeymana navneteweyî ya taybet bi bikaranîna avên neşor a çemên navdewletî ku Konseya Giştî ya Netewên Yekbûyî di 12'ê Gulana 1997'an de derxistiye, erê nekir.

ANHA