Qadeke rikeberiya hêzên global; Efganistan

Halîl Cemal

Bi vekişîna “hêzên şer" ên Amerîkayê ji Efganistanê û ragihandina vekişîna ji Iraqê heta dawiya salê, li herêma me jî nîqaşên cuda dest pê kirin.

Bi awayekî xwezayî ji bo herêma me, Kurd û Kurdistanê wek mijarên herî girîng di nava van nîqaşan de cihê xwe girt. "Heke Amerîka ji Iraqê vekişe rewşa Başûr û heke ji Sûriyê vekişe dê rewşa Rojava çi be?" an jî nêzîkatiya gefxwarinê ya "Bila DYA xwe vekişîne, hûnê bibînin!" derketine holê.

Çima?

Ji ber ku Kurd bi peyman û dan û standinên di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekemîn de, hatin paşguhkirin. Bi gotineke din, bi Peymana Lozanê ya 24'ê Tîrmeha 1923'yan re hêzên global xwest Kurdan binax bikin.

Helbet di pratîkê de, evtiş bi yekcarî çênebû. Kurdan bi awayên cur bi cur hebûna xwe çespand. Ev metodên ku yekitiya neteweyî tê de tune bû, bendewariya hêzên derve jî têr kir. Yanî Kurdan li şûna xwe, bi hêzên derve bawer kir û li benda xelasiyê man. Rêbertiyên Kurd li gorî vê tev geriyan. Sedema têkçûnê jî wek kêmasiya desteka derve hate şîrovekirin. Di sedsala 20'an de hebûna Kurdan bi giştî nehat qebûlkirin û hatiye înkarkirin. Her cure sûcên li dijî mirovahiyê û qirkirina Kurdan bê navebr dewam kirin. Ji ber vê yekê, dewletên mêtinger ên herêmê êrişên xwe yên bêeman ên li dijî Kurdan dewam kirin.

Li hemberî van êriş û polîtîkayên înkarê, Kurdan bi berdewamî got "Em hene û dijîn", li hemû parçeyên Kurdistanê ji Dêrsimê heta Mehabadê, ji Başûr heta Bakur her çend yekitiya neteweyî û perspektîfeke xurt a azadiyê tune be jî. Têkoşîna 'Îlana hebûnê' bi perspektîfa yekitiya neteweyî re derketiye qonaxeke cuda û bi pêşengiya rêber Apo hatiye pêşxistin û li hemû parçeyên Kurdistanê ava bûye.

Ev yek ne tenê ji bo herêma me, ji bo cîhanê jî dihat wateya rewşeke nû. Ji ber vê yekê derketina Kurdan a bi vî rengî di demeke kurt de, rastî destwerdana hêzên hegomonîk ên global hat. Şerê Cîhanê yê Sêyemîn ku bi şerê Kendavê dest pê kir û bi Komploya Navneteweyî berdewam kir, di vê destwerdanê de merheleyeke girîng bû.

Vê pêvajoyê jî îlluzyonên cuda bi xwe re anîn. Şerê Kendavê destwerdaneke li dijî desthilata Seddam a li Iraqê bû. Hêza ku mudaxele kir, DYA bû. Di encama vê mudaxeleyê de statuya Başûrê Kurdistanê di bin parastina "Hêza Çalak" de dest bi avakirinê kir ku bi awayekî bibandor ji aliyê DYA ve dihat birêvebirin. Ji ber vê yekê feraseta "Kurd bêyî DYA’yê nikarin bijîn" dest pê kir. Ev feraset ji aliyê gelek derdoran ve jî hate qebûlkirin. Di nava hin Kurdan de têgihiştineke 'Bêyî Amerîkayê em ê tune bin' bi pêş ket. Ev feraset her ku çû jî kûrtir kirin.

Girêdayî vekişandina Amerîkayê leşkerên xwe ji Efganistan û Iraqê û îhtîmala vekişandina ji Sûriyê, wezîrê karên derve yê Rûsyayê Sergey Lavrov bangli Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê kir.  Lavrov got "DYA dê leşkerên xwe vekişîne, bi rêveberiya Şamê re diyalogê çêkin" û ev feraset careke din bi bîr xist. Lê Lavrov jî pir baş dizane ku Rêveberiya Xweser her tim bi rêveberiya Şamê re li diyalogê digere, hem dema ku hêzên Koalîsyonê li vir bûn û hem jî di dema aloziyê de û ev yek dewam jî dike.

Bi kurtasî, li hemberî vekişîna DYA’yê ya hêzên xwe yên leşkerî yên li herêmê û piştî vê yekê dê çi biqewime, Lavrov bû xwedî reaksiyona yekemîn.

Di mudaxeleyên derve de qonaxa herî girîng ji bo DYA'yê

Piştî ku Nixon di qonaxeke diyar a şerê Vîetnamê de wek serok hate hilbijartin, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) di bin navê "vegera welat" de sala 1969'an dest bi nîqaşkirina vekişandina leşkerên xwe ji Vîetnamê kir. Ji ber ku raya giştî ya DYA’yê dest bi gotina ‘bila zarokên me li wir nemirin’ kiribû. Ji ber vê yekê DYA piştî ku nêzî 40 hezar leşker ji dest dan û bêhtir jî birîndar bûn, neçar ma ji Vîetnamê vekişe. Hikumeta hevkar a ku wî parast jî bi vekişînê re xitimand û Bakur û Başûrê Vîetnamê kirin yek. Bi vê pêvajoyê re di raya giştî ya DYA'yê de hesasiyetek li hember şandina leşkeran ji bo welatên din çêbû. Ev hesasiyeta raya giştî di hikumetên DYA'yê de wek "Sendroma Vîetnamê" hate nîşandan.

Lewma jî DYA’yê di dema şerê Vîetnamê de ji serdema Nixon dest pê kir û di çarçoveya polîtakaya “vîetnamîzasyonê” de bi hêzên herêmî re xebitî. Nixon got du hêmanên vîetnamîzasyonê hene. Ya yekem; "xurtkirina hêzên çekdar ên Vîetnama Başûr di warê hejmar, amûr, pêşengî û şarezayên şer de" û ya duyemîn jî "berfirehkirina bernameya pasîfîzasyonê [anku alîkariya leşkerî ya ji bo sivîlan] li Başûrê Vîetnamê" bû.

Ev polîtîkaya ku di heman demê de pratîkeke nû ya mêtingeriyê ye, piştî têkçûna Vîetnamê li gelek welatan bi projeya "perwerde bike û biçek bike" re hêzên herêmî yên ku DYA’yê bi rêxistin kirinr, esas hatin girtin. Di vê çarçoveyê de, ji bo destwerdanên derve, alavên teknîk ên DYA’yê, personelên perwerde û koordînasyonê xwe dispêrin personelên îstîxbaratê. Navendên ku di bin navê saziyên alîkariyê de hatine afirandin jî wek navgînên sereke yên şerên bi vî rengî tên birêxistinkirin. Îhtîmala valakirina herî kêm 100 hezar Efganên ji Efganistanê, ku di demên dawîn de biryar da hêzên xwe yên şer vekişîne, têra vegotina gengaziya valakirina herî kêm 100 hezar Efganî dike ku di nav de yên di "xêrxwaziyê" de dixebitin jî di serî de "rêxistinên sivîl" û hem jî hevkar û malbatên wan. Tê gotin ku beşek ji wan ji DYA’yê re û hejmareke girîng jî ji welatên herêmê re dê bên veguhastin.

Ji bilî bandora vê sendromê ya heta roja îro dewam dike û polîtîkaya Vîetnamê, gelek caran derfet derketine holê ku di warê pêşketina teknolojîk de bêyî ku pêwîstî bi hêza şer hebe, dest di welatên biyanî werdin. Tê zanîn ku wesayîtên bêmirov ên ku ji dûr ve têne kontrolkirin, di şerên serdema nû de roleke girîng dilîzin û her ku biçe dê bi bandortir bibin.

Li gorî van hemû pêzanînan Amerîka îro bi rastî ji Efganistanê vedikişe û dixwaze xwe ji Iraqê vekişe?

Mîna li Vîetnamê, ji bilî şert û mercên têkçûnê, bi dilxwazî yan jî ji ber ku hinekî zehmet bû, tu hêzeke kapîtalîst dest ji bazara xwe berneda. Di nava şert û mercên Şerê Cîhanê yê Sêyemîn ê parvekirina bazarê de ev yek ne pêkan e. Wê demê divê em vekişîna wan û bandora wan a gengaz a li ser herêma me çawa binirxînin?

Serokê DYA'yê Richard Nixon di bin zexta DYA û raya giştî ya cîhanê de got têkçûna xwe ya li Vîetnamê veşêrin û got "Bila zarok biçin malê" û ew ê ji Vîetnamê vekişin "da ku birayên biçûk ên leşkerên şer dikin, heman êşê nekişînin." Îro jî di serdema Donald Trump de polîtîkayeke bi heman rengî dest pê kiriye, her çend sedema wê ne heman be jî.

Donald Trump Cotmeha 2019'an biryar da ku leşkerên xwe ji Bakur û Rojhilatê Sûriyê vekişîne û got "Bila pirsgirêkên xwe bi xwe çareser bikin." Bi polîtîkayeke ku wek 'dawî li şerên bêdawî bînin' hate destnîşankirin û ew yekser xist pratîkê. Niha pêvajoya serdema Nixon bi serokê DYA'yê Biden re ketiye qonaxeke nû. Ev geşedan nîşan didin ku polîtîkaya kişandina hêza leşkerî wek polîtîkayeke dewletê tê meşandin.

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn ku DYA’yê xwe wek mîrê nû yê cîhanê îlan kir, bi bingehên xwe yên leşkerî û piştgiriya darayî bi navê alîkariyan li welatên ku lê serdest e, xwe nîşan da. Li welatên sosyalîst û tevgerên rizgariya neteweyî ku ji sêyan yekê cîhanê di bin serweriya wan de bû, ji bo hemû hêzên cîhanî û bi taybetî DYA’yê vebijarkek din xuya nedikir. Lewma NATO wek hêzeke siyasî/leşkerî ava bû. Beşeke girîng a hêza leşkerî ya NATO'yê û lêçûnên malî jî ji aliyê DYA'yê ve hatin dabînkirin.

Ji bo serdestiya li cîhanê planên Marshal-Truman jî hatin pêşxistin. Bi serokatiya Trump re stratejiya DYA’yê ya li ser nêrîna leşkerî û darayî ya li herêmên serweriyê bi temamî hate nirxandin.

Bi vî rengî dest bi pêvajoya nîqaşkirina hebûna NATO'yê kir û barê darayî-leşkerî yê NATO'yê ku ji aliyê DYA'yê ve wek barekî zêde hate dîtin, di nava welatên endam de ji nû ve hate parvekirin. Desteka aborî ya DYA'yê ya ji bo hemû saziyên navneteweyî û bi taybetî jî ya NY'yê bi rengekî girîng hatiye qutkirin. Hêzên parastina hewayî jî ji hin welatên herêmê yên wekî Erebistana Siûdî, Kiweyt û Urdunê vekişandin.  Li ser vê bingehê tenê bi Erebistana Siûdî re peymana firotina çekan a ji 300 mîlyar dolarî hat îmzekirin. Di çarçoveya projeya ‘perwerde bike-bi çek be’ de, li şûna "hêza şer" dest bi polîtîkaya şandina pispor û şêwirmendan hat kirin ku li ser destwerdanên çekdarî yên berfireh were meşandin.

Ev hemû û pêkanînên din nîşan didin ku Amerîka li herêmên lê serwer an jî herêmên ku dixwaze serweriyê lê ava bike, stratejiyeke nû ya leşkerî û darayî bi pêş dixe. Piştî têkçûna Vîetnamê bi lez dibe, ev pêvajo sedsala 21'an a herî dijwar e. Di sedsala 20’an da, tê xwestin ku bi guherîna kalîteyê temam bibe. Serokê nû yê DYA’yê Joe Biden jî hewl dide vê projeya guhertina stratejîk bi cih bîne. Lewma ne mîna têkçûna li Vîetnamê yan jî siyaseta Trump e. Ji ber ku hem hikumeta Efganistanê ya hilweşiyayî û hem jî Talîban du hêzên di nava pergalê de ne ku ji hêla DYA'yê ve têne têrkirin û destekkirin. Tevî hemû bêderfetiyên xwe jî şoreşgerên Vîetnamê bûn hêzek ku li dijî DYA’yê û li dijî sîstema kapîtalîst/emperyalîst li ber xwe didan. Ji ber vê yekê li derveyî sîstemê bû. Lewma bi hêsanî dikare bê gotin ku 'DYA li wir têk çû'.

19-20'ê Mijdara 2010'an di civîna NATO'yê ya li Lîzbonê de, hêzên NATO'yê biryar da ku 'heke şert û merc guncaw bin' ji Efganistanê vekişin. Şert û mercên NATO û Amerîkayê tenê di sala 2021'an de çêbûne, 10 sal piştî lûtkeya Lîzbonê. NATO’yê tenê bi ferqeke mezin lîstikvanên li Efganistanê guherandin. Wî ji dêvla hikumeta heyî Talîban hilbijart. Li ser vê bingehê, DYA ev demeke dirêj e bi Talîbanê re di nava dan û standinan de ye. Trump ji bo destpêkirina hevdîtinan serbestberdana serokê Buroya Siyasî ya Talîbanê Mela Ebdulxenî Bîrader ku li Îmaratê  girtî ye, misoger kir. Ji bo destpêkirina hevdîtinan mîsyoneke Talîbanê li Qeterê vekir.

Rûsyayê jî li gorî polîtîkaya nû ya Efganistanê ya DYA'yê, dan û standinên xwe yên bi Talîbanê re baştir kirin. Çîn bi formên cuda tev li van rêzepeymanan bû. Ji ber vê yekê xuya ye Efganistan ji bo projeyên hêzên global bûye navenda nakokiyan. Ev di Şerê Cîhanê yê Sêyemîn de dibe qonaxeke nû.

Li gel pêvajoya vekişînê û teqîn û komkujiyên li paytext Kabulê, xuuay dike ku dê Projeya Rojhilata Navîn a Berfirehkirî, Awrasya û Kember-Rê bikevin nava pêvajoyeke gelekî dijwar a pevçûnê. Ev nakokî îhtîmal e ku şerê li Sûriyê derbas bike. Pêla penaberan ku dest pê kir, yek ji daneyên destpêkê yên vê yekê ne. Mîna li Sûriyê, koçberên ji Efganistanê jî bi giranî berê xwe didin Tirkiyê û dikare were gotin ku ji bo vê navenda şer a nû peywirek dane Tirkiyê.

Dema ku mirov li peywira ku dane dewleta Tirk difikire, balafirgeha Kabulê tişta pêşî ye ku tê hişê mirov. Kontrola balafirgehê tê wê wateyê ku hemû tiştên nepen derbasî qada navneteweyî bibin. Dema mijar dibe dewleta Tirk a faşîst, sewqiyata narkotîk û milîtanan li pêşiya her tiştî ye. Ev dîroka kurt a desthilata faşîst a AKP/MHP'ê bi mînakên vê yekê tijî ye. Dibe ku ev ne cara yekê ye di dîroka cîhanê de terorîzm û bazirganiya narkotîkê ew çend bi rengekî vekirî li bazara cîhanê tê kirin. Bê guman ev gera ji Lîbyayê heta Iraqê, ji Sûriyê heta Amerîkayê, heta Ewropayê yan jî berevajî vê yekê, bêyî agahiya hêzên din ên global bi taybetî ji NATO'yê nîn e.

Niha jî serokê desthilata faşîst a AKP/MHP'ê diyar bûye ku ji bo hevserokatiyê projeya Rojhilata Navîn a Berfirehkirî bûye namzet. Heke hevserokê projeya Rojhilata Navîn a Berfirehkirî jî mîna hevserokê Projeya Rojhilata Navîn a Mezin bê qebûlkirin, hingî desthilata AKP'ê ya faşîst dê tevahiya cîhana îslamê ji bo dorpêçkirin û bandora Çîn û Rûsyayê bi kar bîne û projeya Kembera Kesk di çarçoveya biryarên dawîn ên NATO'yê de bi kar bîne. Lewma jî hewldana dorpêçkirin û bêbandokirinê jî dê di serî de bandora xwe li Îranê bike.

Desthilata faşîst a AKP/MHP'ê niha dixwaze di dan û standinên bi van her sê xwediyên projeyê re derfetên nû ji xwe re biafirîne. Li dijî Tevgera Azadiyê ku dixwaze Projeya Rojhilata Navîn a Demokratîk a rêber Abdullah Ocalan pêk bîne, van derfetan ji destpêkê ve bi kar tîne. Heke mirov bala xwe bidê, ji bo tesfiyekirina hêviya azadiyê ya li Bakur, Başûr, li Rojava û tevahiya cîhanê, ji tu sûcekê xwe nade paş. Li vê derê deriyê Efganistanê ji desthilatdariya faşîst a AKP/MHP'ê re qadekê peyda dike ku di şerê li dijî Tevgera Azadiyê de derfetên nû biafirîne. Ji ber vê yekê, bi hêza ji van derfetan werdigire, êrişên xwe yên dawî li tevahiya Kurdistanê belav dike.

Şerê Sûriyê gelekî bi êş bû û berdewam dike. Lê belê kesî encama dixwest bi dest nexist. Kaosa ku dixwestin biafirînin, li gorî dilê wan kûr nedibû. Ev yek ji ber wê ye ku şoreşgerên Rojava xeta sêyemîn a Rêbertî û sekna wan a biryardar a di vê mijarê de şopandiye. Heke ji bo Efganistanê xeteke bi heman rengî were pêşvebirin anku projeyeke çaremîn, xeta konfederasyona demokratîk dê rê li ber pêşketineke kêmtir biêş a pêvajoyeke nû veke û encameke li gorî berjewendiyên gelê Efgan derxe holê.