Muslum Dalar: Rewşa hiqûqî ya Abdullah Ocalan peymana Dadgeha Mafên Mirovan binpê dike

Endamê Rêveberiya Baroya Amedê parêzer Muslum Dalar gavên hiqûqî ku ji bo azadiya fîzîkî ya Rêber Abdullah Ocalan werin avêtin, statuya wî û gavên hiqûqî yên pêwîst ên di Pêvajoya Civaka Aştî û Demoratîk de werin avêtin, ji ajansa me re nirxandin.

Muslum Dalar diyar kir ku 9’ê Tîrmeha 2013’an Odeya Mezin a DMME’yê diyar kir ku divê mekanîzmayeke bibandor hebe da ku misoger bike ku cezayên muebbet di nav herî zêde 25 salan de werin nirxandin. Dalar got ev biryar paşê di rewşa Ocalan/Tirkiye (Hejmar 2) de li ser Tirkiyeyê hate sepandin û wiha domand: “Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) dema ku rejîma ragirtinê ya muebbet a girankirî li Tirkiyeyê lêkolîn kir, dît ku ji bo birêz Abdullah Ocalan mekanîzmayeke ji nû ve nirxandinê ya rastîn tune ye û biryar da ku ev yek xala 3’yemîn a peymanê binpê dike. Ji ber vê yekê, mijara ku îro tê nîqaşkirin ne tenê doza takekesî ya birêz Abdullah Ocalan e; mijara lihevhatina pergala ragirtina muebbet a girankirî ya Tirkiyeyê, bi standartên mafên mirovan ên Ewropayê re ye.”

‘REWŞA BIRÊZ OCALAN DIVÊ LI SER BINGEHEKE YASAYÎ WERE NIRXANDIN’

Dalar, der heqê nîqaşên statuya Rêber Abdullah Ocalan de bi pêş dikeve de axivî û got: “Di hiqûqê de statu têgeheke teknîk e ku maf, desthilat, berpirsyarî û têkiliya hiqûqî ya kesek, saziyek an civateke taybet a bi dewletê re di nav sazûmaniya hiqûqî de diyar dike. Di vê çarçoveyê de, nîqaşên li ser rewşa birêz Abdullah Ocalan jî divê li ser bingeheke yasayî werin nirxandin. Mijara ku tê nîqaşkirin ev e ku birêz Abdullah Ocalan dê çawa di pêvajoyên demokratîk ên têkildarî çareseriya pirsa Kurd de ji hêla yasayî ve were bicihkirin, ew dikare di bin çi maf û hêzan de beşdarî pêvajoyê bibe û kîjan misogeriyên yasayî dê vê yekê bi rêk û pêk bike.”

‘DIVÊ BINGEHA QANÛNÎ ZELAL BE’

Dalar girêdayî rol û mîsyona Rêber Abdullah Ocalan da zanîn ku ger dewletek bi aktorekî re ji bo çareserkirina pirsgirêkeke civakî ya taybet têkiliyê deyne, divê bingeha qanûnî ya vê yekê zelal be. Dalar da diyarkirin ku heqe wisa nebe pêvajo bi tevahî girêdayî biryara siyasî dibe û rêgeza serdestiya hiqûqê têk diçe.

Rêber Abdullah Ocalan 26 sal e girtî ye. Ji aliyê hiqûqî ve, hûn rewşa wî ya îro çawa dinirxînin? Ma şert û mercên heyî bi hiqûqa navxweyî û navneteweyî re li hev tên? Ji bo azadiya wî ya fîzîkî çi gavên hiqûqî divên?

Li gorî pergala daraza Tirkiyeyê birêz Abdullah Ocalan ji hêla qanûnî ve ne girtî ye, hikumxwarî ye. Lê mijara nîqaşa îro ne ceza bi xwe ye, ev hikum di bin kîjan rejîma înfaza ceza de tê sepandin? Ji ber vê yekê, pirsgirêk ne tenê mehkûmiyet e, lê gelo bicihanîna sepandina ceza li gorî pîvanên mafên mirovan e yan na.

Li Tirkiyeyê, cezayê muebbetê yê girankirî, bi taybetî ji ber xala 107’an a “Qanûna Hejmar 5275 a li ser Bicihanîna Tedbîrên Ceza û Ewlehiyê” û bendên têkildar ên “Qanûna Hejmar 3713 a li ser Têkoşîna li dijî Terorê”, îhtîmala berdana bişert ji bo hin sûcan bi tevahî ji holê radike. Ev rewş dibe sedema ku ceza bi bandor bibe "cezayê muebbetê".

Di vir de tiştê girîng ev e; Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê qet cezayê muebbet di prensîbê de qedexe nekiriye. Tiştê ku qedexe ye ew sîstema cezayî ye ku di tu şert û mercan de nayê nirxandin û derfetê nade mehkûman ku azadiya xwe ji nû ve bi dest bixin. Bi gotineke din, pirsgirêk ne giraniya ceza ye; ew mutleqkirina ceza ye.

Di vê mijarê de, biryarên DMME’yê diyar in. Bi taybetî, dema ku em li biryarên Kafkaris/Qibris, Vinter û yên din/Keyaniya Yekbûyî, Ocalan/Tirkiye (Hejmar 2), Kaytan/Tirkiye, Gurban/Tirkiye û Boltan/Tirkiye bi hev re dinirên helwesta hevpar a dadgehê  zelal e. Li gorî DMME’yê, divê kesek ku cezayê hepsa muebbetê lê hatiye birîn, di qonaxeke cezayê xwe de bi bikaranîna pîvanên serbixwe û objektîf ji nû ve mafên wî bên nirxandin. Di encama vê jinûvenirxandinê de, gengaz e ku biryara ka ew were berdan an na were nirxandin. Lê pergala hiqûqî nikare ji destpêkê ve bêje "Hûn ê tu carî azad nebin." Ji ber ku ev nêzîkatî bi qedexekirina îşkence û muameleya li dijî mirovahiyê û yan jî bêrûmetkirinê re li hev nayê ku di xala 3’yan a peymana DMME’yê de cih digire.

Bi taybetî biryara Vinter der barê mafê hêviyê de pir girîng e. Di biryara xwe ya 9’ê Tîrmeha 2013’an de, Odeya Mezin diyar kir ku divê mekanîzmayeke bibandor hebe, da ku misoger bike ku cezayên muebbet herî zêde di nav 25 salan de werin nirxandin. Her wiha divê xalek ku pir caran xelet tê fêmkirin em zelal bikin; DMME nabêje "Divê her kes piştî 25 salan were berdan." Tiştê ku dadgeh dibêje ev e; divê mekanîzmayek ji nû ve were avakirin û ev mekanîzma, nirxandina xwe ya serbixwe û rastîn a 25 salên derbasbûyî bike. Ji ber vê yekê, mafê hêviyê ne li ser berdana otomatîk e, ew li ser qedexekirina bêhêvîbûna otomatîk e.

Ev rêbaz paşê di biryara Ocalan/Tirkiye (Hejmar 2) de li ser Tirkiyeyê hate sepandin. DMME’yê dema ku rejîma hepsa muebbetê ya girankirî li Tirkiyeyê lêkolîn kir, dît ku ji bo birêz Abdullah Ocalan mekanîzmayeke ji nû ve nirxandinê ya rastîn tune ye û biryar da ku ev yek xala 3’yemîn a peymanê binpê dike. Heman nirxandina hiqûqî paşê di biryarên Kaytan, Gurban û Boltan de hate dubarekirin. Ji ber vê yekê, mijara ku îro tê nîqaşkirin ne tenê doza takekesî ya birêz Abdullah Ocalan e; mijara lihevhatina pergala hepsa muebbet a girankirî ya Tirkiyeyê, bi standartên mafên mirovan ên Ewropayê re ye.

Bi rastî, Komîteya Wezîran a Konseya Ewropayê, dema ku cîbicîkirina biryarên DMME’yê dişopîne, bi zelalî diyar kiriye ku ew ne tenê tedbîrên takekesî, lê di heman demê de reformên norman jî ji Tirkiyeyê hêvî dike. Di biryarên xwe yên ji bo 2024 û 2025’an de, komîteyê tekez kir ku divê Tirkiye mekanîzmayeke nirxandinê ya rastîn der barê cezayên muebbetê yên girankirî de ava bike, qanûna ceza ya xwe li gorî pîvanên DMME’yê bike û di vî warî de rêziknameyên qanûnî çêke.

Mafê hêviyê ne tenê meseleya berdanê ye; ew prensîbeke bingehîn e ji bo parastina rûmeta mirovan, xurtkirina civateke demokratîk û parastina rewatiya serdestiya hiqûqê ye. Sîstemeke cezayî ya bêkontrol ne tenê ya girtiyan, lê di heman demê de baweriya civakê jî bi hiqûqê re nahêle.

Bi ya min, bersiva vê pirsê divê ne di birêkûpekkirina taybet a kesan de, divê di prensîbên hiqûqî yên gerdûnî de werin sepandin. Pêşî, divê benda 16’an a xala 107’an û madeya 2’an a demkî ya Qanûna Hejmar 5275 û madeya 17’an a Qanûna Hejmar 3713 li gorî dadweriya DMME’yê werin sererastkirin. Ji bo cezayên hepsa muebbet a girankirî piştî demeke diyarkirî, divê pergalek ji nû ve nirxandina periyodîk ji hêla desteyeke serbixwe û bêalî ve were damezirandin. Ev pergal ne tenê teorîk be, lê di heman demê de divê bi pratîkî jî têgihîştî û pêşbînkirî be. Efûya serokkomar an jî îhtîmala efûyeke giştî şûna mafê hêviyê nagire; DMME’ê ev yek bi zelalî diyar kiriye. Ji ber ku mafê hêviyê ne alîkariyek e ku bi biryara siyasî ve girêdayî ye, lê mafekî mirovan e ku bi qanûnî hatiye misogerkirin.

Di pêvajoya avakirina civaka demokratîk de pirsa statuya Rêber Abdullah Ocalan zêdetir tê gotûbêjkirin. Ji aliyê hiqûqî û destûrî ve “statu” tê çi wateyê? Ev mijar dikare bingehekê ji bo çareseriya pirsgirêka Kurd a demokratîk ava bike?

Pêşî, pêwîst e têgeha "statu”yê bi awayekî rast were pênasekirin. Ji ber ku di gotûbêjên giştî de, ev têgeh pir caran wekî gotûbêjek siyasî tê bikaranîn. Lê belê di hiqûqê de statu têgeheke teknîk e ku maf, desthilat, berpirsyarî û têkiliya hiqûqî ya kesek, saziyek an civateke taybet bi dewletê re di nav sazûmaniya hiqûqî de diyar dike. Ji ber vê yekê, statu ne îmtiyazek e; ew saziyek e ku ji bo misogerkirina ewlehî û misogerkirina qanunî xizmetê dike.

Di vê çarçoveyê de, nîqaşên li ser rewşa birêz Abdullah Ocalan jî divê li ser bingeheke yasayî werin nirxandin. Li vir "statu" ne tenê behsa şert û mercên girtîgehê an rejîma înfazê dike. Mijara ku tê nîqaşkirin ev e ku birêz Abdullah Ocalan dê çawa di pêvajoyên demokratîk ên têkildarî çareseriya pirsa Kurd de ji hêla yasayî ve were bicihkirin, ew dikare di bin çi maf û hêzan de beşdarî pêvajoyê bibe û kîjan misogeriyên yasayî dê vê yekê bi rêk û pêk bike. Ji ber vê yekê, nîqaşa statuyê ne daxwazek ji bo îmtiyazên kesane ye, lê nîqaşek li ser qanûnîkirina pêvajoyên çareseriyê ye.

Em dema ku li cîhanê dinêrin û van mijaran dimeyzînin, mînakên wekhev têne dîtin. Li Afrîkaya Başûr, di dema pêvajoya bidawîkirina rejîma Apartheidê de, Nelson Mandela ne tenê wekî girtiyek dihat hesibandin; ew wekî aktorekî sereke di pêvajoya dan û standinan de, hem li ser bingehên qanûnî û hem jî yên siyasî wekî muxatabekî rewa dihat nasîn. Bi heman awayî, di pêvajoya Peymana Îna Pîroz de, mekanîzmayên dan û standinê yên bi qanûnî hatine destnîşankirin ne tenê di navbera dewlet û komên çekdar de, lê di heman demê de di navbera aktorên civakî yên cuda de jî hatin damezirandin. Di pêvajoya aştiyê ya li gel FARC’ê de li Kolombiyayê, di çarçoveya mekanîzmayên edaleta veguhêz de statuyên qanûnî yên taybet hatin çêkirin û rêzikname hatin çêkirin da ku hevsengiyek di navbera qanûna cezayî û çareseriya siyasî de were misogerkirin.

Xala hevpar di van mînakan de ev e; pêvajoyên çareserkirina nakokiyan ne tenê bi îradeya siyasî, lê di heman demê de bi misogerkirina qanûnî jî bi pêş ve diçin. Bêyî avakirina çarçoveyeke qanûnî, pêvajo dibin girêdayî kesan û îradeya siyasî ya demkî ye; ev tişt çareseriyeke mayînde çênake. Rola qanûnê ne ew e ku rastiyê paşguh bike, lê ew e ku wan di nav prensîbên rêgezê qanûnê de bi rêk û pêk bike. Dema komar (Komara Tirkiyeyê) di 1923’yan de xaniyê xwe li ser dîwarê xerab ava kir. Ji ber vê, vê pirsgirêkê ji avakirinê heta niha dewam kir. Ji bo siberojê divê komar ev dîwarê ne bi qanûnê lê yekperestî ava kiriye, biterikîne û hiqûqa gelê Kurd nas bike.

Ji ber vê yekê ye ku têgeha "civaka demokratîk" girîng dibe. Civaka demokratîk ne tenê ji hilbijartin, parlemento yan saziyên destûrî pêk tê. Di dadweriya damezirandî ya DMME’yê de "civaka demokratîk" wek têgeheke dînamîk tê bikaranîn ku pirrengî, beşdarbûn, azadiya ramanê, azadiya birêxistinbûnê û rêveberiya aştiyane ya cudahiyên civakî dihewîne. Di dilê civakeke demokratîk a têgihîştî de, divê aştî bi mekanîzmayên qanûnî werin birêvebirin.

Di encamê de, nîqaşa li ser rewşa birêz Abdullah Ocalan ne tenê li ser şert û mercên girtina kesekî ye. Ev nîqaş her wiha pirsan derdixe holê ka Tirkiye dê çawa bi çarçoveya xwe ya yasayî pirsgirêka Kurd çareser bike, dê çawa prensîba civaka demokratîk şîrove bike û dê çi amûrên destûrî û yasayî bi kar bîne da ku çareseriya nakokiyan bi rêve bibe. Ji ber vê yekê, dema ku li ser bingeha prensîbên yasayî yên saxlem were çareserkirin, pirsgirêka statuyê dikare bibe yek ji amûrên girîng ên ku beşdarî pêvajoya çareseriya demokratîk dibin.

Gelek kes dibêjin ji bo pêşveçûna pêvajoya aştiyê û çareseriya siyasî, pêwîstî bi guhertinên hiqûqî heye. Li gorî we, ji bo ku Rêber Abdullah Ocalan bikare bi roleke çalak beşdarî vê pêvajoyê bibe, çi reform an rêgezên hiqûqî divê lazim in?

Şertê herî bingehîn ê aştiya mayînde ew e ku pêvajo ji hêla hiqûqê ve were misogerkirin. Tu pêvajoyeke aştiyê ya ku ji hêla hiqûqê ve neyê piştgirîkirin, di demeke dirêj de domdar nîn e. Ji ber ku siyaset dibe ku demkî be, lê qanûn sazûmanîkirinê misoger dike.

Ji ber vê yekê, mijara bingehîn a ku îro were nîqaşkirin ev e ku Tirkiye dê ji bo pêvajoya çareseriya demokratîk çi rêgezên hiqûqî ava bike? Ji ber ku çareseriyên li ser bingeha takekesan demkî ne; le belê çareseriyên li ser bingeha serdestiya hiqûqê mayînde ne.

Bê guman yekem qada reformê di vê mijarê de qanûna înfaza cezayan e. Dema ku biryarên DMME’yê yên li ser Ocalan (Hejmar 2), Vinter, Kaytan, Gurban û Boltan bi hev re têne nirxandin, aşkera ye ku divê hepsa muebbet a girankirî li gorî standartên mafên mirovan ên Ewropayê were lihevkirin. Ev ne tenê ji bo birêz Abdullah Ocalan lê ji bo hemû mehkûmên di heman rewşa qanûnî de pêdiviyek e.

Lê reformên qanûnî ne tenê bi qanûna înfazê ve sînordar e. Serkeftina pêvajoyên aştiyê rasterast bi xurtkirina maf û azadiya bingehîn ve girêdayî ye. Avakirina civatek demokratîk pêdivî bi xurtkirina mafên bingehîn ên wekî azadiya ramanê, azadiya rêxistinbûnê, mafê derbirîna ramanên xwe, mafê beşdariya siyasî û rêgeza ewlehiya hiqûqî heye. Biryara DMME ya di derbarê têgeha civatek demokratîk de rasterast li ser vê têgihîştinê ye. Civatek demokratîk ew civat e ku tê de ramanên cuda nayên tepeserkirin, lê dikarin di bin parastina hiqûqî de werin îfadekirin.

Duyemîn reformê ya girîng li vir mafê ragihandin û parastinê ye. Welatek di bin siwana serweriya hiqûqê de, mafê parêzer, mafê hevdîtina malbatê û derfetê danûstandina bi derve re, ji mafên bingehîn ên mirovan in. Ev maf ne tenê mafên takekesî ne; Ew hêmanên temamkerên mafê darizandina dadî û prensîba serweriya hiqûqê ne. Ji ber vê yekê, ger di pêvajoya çareseriya demokratîk de bawerî bibe bingeh, divê rêyên ragihandinê bi awayekî hiqûqî bên ewlekirin.

Qada sêyemîn a reformê, reforma destûrî û siyasî ye. Pirsgirêka Kurd ne tenê meseleyeke qanûna cezayî ye; ew di heman demê de meseleyeke demokrasiyê, hemwelatîbûnê û destûrî ye jî. Ji ber vê yekê, sînordarkirina pêvajoya çareseriya demokratîk tenê bi guhertinên di qanûna infazê de dê têr nake. Xurtkirina demokrasiya herêmî, berfirehkirina azadiya ramanê, pêşxistina mekanîzmayên beşdariya siyasî, xurtkirina prensîba wekheviya hiqûqê û misogerkirina mafên bingehîn li gorî pîvanên gerdûnî jî beşên girîng ên vê pêvajoyê ne.

Divê îhtîmala rolekê ji aliyê birêz Abdullah Ocalan ve di pêvajoyeke çareseriya demokratîk a potansiyel de jî di vê çarçoveyê de were nirxandin. Li vir mesele ne ew e ku ji kesekî re statuyeke taybet a di ser qanûnê re were dayîn. Ger dewletek bi aktorekî re ji bo çareserkirina pirsgirêkek civakî ya taybetî têkilî dayne, divê bingeha qanûnî ya vê yekê zelal be. Wekî din, pêvajo bi tevahî girêdayî biryara siyasî dibe û rêgeza serdestiya hiqûqê têk diçe.