Libya’da 12 yıldır sular durulmuyor

Libya'da 42 yıl iktidarda olan Muammer Kaddafi rejiminin devrilmesinden sonra ülkede siyasi bir kriz oluştu.

42 yıllık güç, Kaddafi'yi kara akıbetten koruyamadı. Kaddafi, 20 Kasım 2011'de kendilerine devrimci diyen kişiler tarafından tutuklanarak öldürüldü. Cansız bedeni halk kitleleri önünde sergilendi.

Kaddafi'nin sonu, bazılarının sandığı gibi Libya için yeni bir başlangıç ​​değildi. Kaddafi rejiminin düşmesinden bu yana Libya siyasi ve askeri bir kargaşa içinde bulunuyor.

Kaddafi'nin ele geçirilmesinin üzerinden yaklaşık 12 yıl geçmesine rağmen Libya siyasi güçleri birlik olamadı. Ülkeyi kaostan kurtarabilecek cumhurbaşkanlığı seçimlerinin yapılması konusunda anlaşamadılar.

BM'nin Libya temsilcisi Ebdullah Batılı, geçen 27 Şubat'ta yapılan BM Güvenlik Konseyi toplantısında yaptığı açıklamada, "Libya'da siyasi sınıf gerçek bir kriz içinde ve devlet kurumlarının çoğu yıllardır meşruiyetini kaybetti” ifadelerini kullandı.

YASADIŞI KURUMLAR

BM temsilcisinin bahsettiği kurumlar; parlamento, eyalet ve Debibe ve Başaxa hükümetleri ve Başkanlık Konseyi’dir.

Temmuz 2022'de halk bir gösteri düzenleyerek tüm siyasi kurumların yok edilmesini talep etti. Protestocular, ülkedeki huzursuzluğun ömrünün uzamasının nedeni olarak bu kurumları gösterdi.

DEVLET YÜKSEK MECLİSİ

Yüksek Devlet Konseyi veya Genel Ulusal Kongre, 2012 yılında seçilen Libya'nın ilk geçici parlamentosudur. 2015 yılında imzalanan Suxeyrat Anlaşmasına göre Devlet Yüksek Meclisi adını almıştır. Bu meclis, parlamentonun ikinci istişare odası haline geldi.

Devlet Yüksek Meclisi’nin şu anki Başkanı Xalid El Mişri'dir. Bu meclisin başkanı İhvan grubuna mensuptur ve işgalci Türk devleti ile ilişkileri kuvvetlidir.

PARLAMENTO

Parlamento, yeni bir anayasanın oluşturulmasını denetlemek üzere 2014 yılında 4 yıllığına seçildi. Meclis’in yasama dönemi 2018'de sona erdi. Ama yine de görevine devam ediyor. Meclis Başkanı Aqîle Salih, kendisini Libya'daki tek meşru temsilci olarak tanıtıyor. 2012'deki Suxeyrat Anlaşması’ndan sonra parlamento uluslararası güçler tarafından tanındı.

Parlamento ve Devlet Meclisi çatışıyor. Her biri kendisini Libya halkının meşru bir temsilcisi olarak sunuyor. Ancak son zamanlarda her iki meclisin liderleri (El Mişri ve Salih) arasında Ebdulhemid El Debibe liderliğindeki Ulusal Birlik hükümetine karşı bir yakınlaşma yaşandı.

DEBİBE HÜKÜMETİ

Libya Ulusal Hükümeti'ne iş insanı Ebdulhemid El-Debibe başkanlık ediyor. El Debibe'nin Türk devletiyle güçlü ilişkileri bulunuyor.

El Debibe hükümeti, Cenevre anlaşması çerçevesinde ateşkes kararının ardından kuruldu. Bu hükümetin geçici olması gerekiyordu ve Aralık 2021'de cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin yapılmasıyla görev süresi sona ermişti. Ancak seçimleri gerçekleştirmede başarısız oldu. Hükümetin görev süresi sona ermiş ve meclis tarafından Fethi Başağa başkanlığındaki yeni hükümet kurulmuş olmasına rağmen, Debibe iktidarı devretmeyi reddetti.

BAŞAĞA HÜKÜMETİ

3 Mart 2022'de Başağa hükümeti, ülkeyi yönetmek için parlamento önünde yemin etti. Bir yıldır yapım aşamasında olmasına rağmen, özellikle Trablus’un işgali ve Debibe hükümeti yanlısı güçlerine karşı mücadele sırasında başarısız olduğu için henüz uluslararası tanınırlık kazanamadı.

Debibe hükümetinin iktidara bağlı olduğu ve iktidardan vazgeçmeyi kabul etmediği bir dönemde, Başağa hükümeti Sirte şehrini yönetiyor. Ayrıca silahlı gruplar tarafından gözaltına alınan Başağa hükümetinden 3 bakan yemin törenine katılmadı.

Libya şu anda öyle bir durumda ki Başağa ve Debibe hükümetleri arasında çatışmalar yaşanıyor ve çoğu zaman her iki tarafın silahlı kuvvetleri ile milisleri arasında savaş yaşanıyor.

LİBYA BAŞKANLIK MECLİSİ

Hem hükümetler hem de yasama meclislerinin yanı sıra Libya Başkanlık Meclisi var. Bu Meclis, Libya'nın yürütme otoritesinin temsilcisi olarak görülüyor ve 2015 Libya siyasi anlaşması hükümleri çerçevesinde BM'nin sponsorluğunda kuruldu.

Libya Başkanlık Meclisi 2020 yılında yeniden kurulmuş ve Libya'nın üç bölgesinin (Batı, Doğu ve Güney) konseylerinin üyeleri atanmıştır. Mihemed El-Menfi başkanlığındaki Libya Başkanlık Konseyi, ülkedeki çatışmaya herhangi bir çözüm öneremedi.

TARTIŞMA VE BÖLÜNME

Libya'da Kaddafi rejiminin düşmesinin ardından hükümetlerin ve parlamentoların ortaya çıkması yeni bir şey değil. Bu gerilim, 2014 yılında Halife Hafter'in Trablus’ta milislere yönelik "Kerama" operasyonunu açıkladığı ve ülkenin batısındaki grupların Hafter'in operasyonuna "Libya Şafağı" operasyonuyla karşılık verdiği 2014 iç savaşına kadar uzanıyor.

Bu savaş sonucunda batıda "İnqaz Weteni" hükümeti, doğuda "geçici hükümet" kuruldu. İki hükümetin kurulması hayatın her alanını ekonomik, politik ve sosyal olarak etkiledi.

İç savaş, Yüksek Ulusal Kongre'nin (Devlet Yüksek Meclisi) yeniden iktidara gelip hükümeti kuracağını açıklamasının ardından 4 Ağustos 2014'teki meclis oturumu öncesinde başladı.

DOĞU VE BATI SAVAŞI

İki parlamento (Ulusal Kongre ve Parlamento) arasındaki çekişmeler, iktidarın yeni hükümete devredilmemesi Libya'yı zorlu bir siyasi krize sürükledi. İki parlamentoya ek olarak, iki hükümet oluştu. İnqaz hükümeti 25 Ağustos 2015'te Ulusal Kongre tarafından kuruldu. Geçici Hükümet, parlamento tarafından Eylül 2014'te kuruldu.

İnqaz hükümeti ülkenin batısını, geçici hükümet ise ülkenin doğusunu kontrol ediyor.

Aralık 2015'te Birleşmiş Milletler sponsorluğunda gerçekleştirilen Suxêyrat anlaşmasının ardından bu senaryo tekrarlandı. Bu bağlamda Fayez El Serac liderliğindeki Wifaq Wetani (Ulusal Koalisyon) hükümeti kuruldu. Bu hükümet, Hafter'i destekleyen doğudaki parlamentonun güvenini kazanamadı ve otoritesini ülkedeki siyasi ve askeri güçlere empoze edemedi. El Serac hükümeti yıllarca batıyı kontrol etti ve Trablus’u üs olarak aldı. Ülkenin doğusu, Hafter'in askeri desteğiyle Ebdullah El-Sani başkanlığındaki geçici hükümet tarafından yönetiliyor.

Hafter ve Serac'ın bir çözüme ulaşmak ve parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimlerini yapmak için 2017 ve 2018'de Paris'te iki görüşme yapmasına rağmen herhangi bir anlaşmaya varamadılar. Nisan 2019'da Hafter, Trablus’u kontrol etmek için askeri bir operasyon başlattı. Ancak Türk devletinin desteklediği Wifaq hükümetini destekleyen güçler operasyona direndi. Türk hükümeti ayrıca Koalisyon hükümeti yanında savaşmak için binlerce Suriyeli paralı çeteyi Libya'ya gönderdi. Türk devletinin Wifaq hükümetine katkısı, iki taraf arasında 2019 yılında imzalanan güvenlik ve deniz işbirliği anlaşmalarının ardından gerçekleşti.

Ocak 2020'de Erdoğan, Hafter güçlerine karşı koalisyon hükümetini desteklemek için Türk birliklerini Libya'ya göndereceğini duyurdu. Bu destek nedeniyle hükümet, Trablus’u kontrol etmeye yönelik yedi girişime karşı zorlu bir savaş yürüttü. Haziran 2020'de Mısır cumhurbaşkanı Ebdelfetah El-Sisi, Koalisyon güçlerinin Sirte'ye ilerlemesi halinde Libya'ya askeri müdahale edeceğini söyledi.

ATEŞKES

Yerel ve uluslararası baskılar sonucunda 21 Ağustos 2020'de ateşkes ilan edildi ve müzakereler başladı. 17 Eylül'de Fayez El Serac istifa edeceğini ve Kasım ayı sonunda görevi yeni hükümete devredeceğini duyurdu.

Çatışma yıllarında Arap ve Batı başkentlerinin çoğunda Libya'daki çatışmanın siyasi yollarla çözülmesi konusunda toplantılar ve kongreler düzenlendi. Paris, Palermo, Moskova ve Berlin'de toplantılar yapıldı. Toplantıların çoğu, çatışmayı siyasi yollarla çözme hedeflerine ulaşamadı.

5 Şubat 2021'de BM sponsorluğunda Cenevre zirvesinde kalıcı ateşkes anlaşması imzalandı. Ayrıca Cumhurbaşkanlığı Divanı'nın kurulması ve Ebdulhemid Debibe başkanlığında birleşik bir hükümet kurulması konusunda mutabakata varıldı. Mart ayında hükümet, seçimlere başlamak için parlamentonun güvenini kazandı.

Cenevre Anlaşması, yerel ve uluslararası düzeyde büyük ilgiyle karşılandı ve Libya'nın genel seçimlere gitmesi için iyi bir haber oldu. Seçimlerin 24 Aralık 2021'de yapılmasına karar verildi ancak süresiz olarak ertelendi.

Aradan 12 yıldan fazla zaman geçmesine rağmen gerilimler ve iktidar tartışmaları hala devam ediyor. Debibe hükümeti hâlâ iktidarda ve Başağa hükümeti uluslararası alanda tanınmıyor. Yakında üçüncü bir hükümetin kurulacağına dair görüşmeler var. Birleşmiş Milletler, Parlamento ve Devlet Meclisi'nin görüşlerine yaklaşarak, askeri güçleri birleştirmek ve yabancı milisleri ve savaşçıları sınır dışı etmek amacıyla Libya partilerinin toplantılarına hâlâ sponsorluk yapıyor.

(rr)

ANHA