120’inci yılındaki Kürt Basını ve Rojava’daki aynası

KEMAL NECEM-CÎHAD ROJ / HABER MERKEZİ

Kürt Gazetecilik Günü’nün 120’nci yıldönümünde Kürt basın tarihinden Rojava’da basın kurum ve kuruluşlarının tarihçesi ve bugününü yeniden hatırlatarak, basın geleneğinin hangi koşullarda oluştuğuna yeniden bakmaya çalışıyoruz.

Bir umut kıvılcımı olarak başlayan Rojava basını, 120 yıllık Kürt basın tarihinde devrim dalgasını dünyaya duyuran bir meşaleye dönüştü.

Kuşkusuz basın, toplumun bilinç ve politik düzeyini gösterir. Basının gelişmişlik düzeyi, toplumsal etki boyutuyla ölçülür. Dolayısıyla toplumun ve basının gelişmesinin birbiriyle güçlü bir bağlantısı vardır. Kürt basını 120’nci yılında ve aydınlanmada büyük bir rol oynuyor.

Kürt basını; 22 Nisan 1898 tarihinde Mısır’ın başkenti Kahire’de Miktad Mithat Bedirxan tarafından “Kurdistan” adını taşıyan ilk Kürt gazetenin çıkarılmasıyla başlar. Tüm zor ve engellemelere rağmen Kurdistan gazetesi Kürdistan’da gizlice dağıtılır. Gazete, sorunlar nedeniyle Kahire, Cenevre, Londra ve İngiltere’nin kuzeyinde çıkarılır. Hem Kürtlerin sorunlarını dile getirir hem de yurt içinde ve dışında Kürtlere yönelik baskıya dikkat çeken yazılar yayınlar. Halkta ulusal bilincin ve Kürdistan’ın kurtuluşu fikrinin yayılmasına önemli bir rol oynar.

ROJAVA’DA KÜRT BASINI

Rojava ve Suriye’de Kürt basın tarihi, Mir Celadet Bedirxan’ın 26 Ekim 1931’de Suriye hükümetinin de izniyle çıkardığı “Hawar” dergisiyle başladı. Hawar’ın ilk Kürtçe sayısı 15 Mayıs 1932’de çıkar. Bu derginin Kürt basın tarihindeki önemi ise ilk defa latin alfabesiyle basılmış olmasıdır. Dergi 57 sayının ardından 15 Ağustos 1943’de kapatılır.

Hawar kapatıldıktan sonra 1 Nisan 1943’te yine Mir Celadet Bedirxan tarafından Şam’da Ronahi adıyla çıkarılan dergi yayınlanmaya başlar. 28 sayı yayın yapan ve 1945’te kapatılan bu dergi ilk defa günlük haberlere yer verir.

Bu dergilerin kapatılmasının ardından Rojava’da basın uzun süre sessiz kalır. 1957 yılında Rojava Kürtleri ilk siyasi örgütlenmeleri olan “Partiya Demokrat a Kurdistan”ı kurar ve parti Dengê Kurdistan adıyla yayın organı da çıkarır.

YENİ DÖNEMİN TEMELLERİ: DENGÊ KURDİSTAN

Kürdistan özgürlük mücadelesi ve 15 Ağustos hamlesinden sonra Rojava’da da gelişmeleri ve özgürlük mücadelesini takip etmek için basın çalışmaları gerekliliği doğar. Bu çerçevede ilk kez Mart 1986’da Dengê Kurdistan adını taşıyan dergi yayınlanmaya başlar. Arapça yayın yapan dergi, hala yayına devam eden Serxwebûn dergisinden sonra Kürt basınında en uzun yayın yapan dergi olur. Halen yayınını sürdüren dergi, siyasi ve ideolojik yazılara ağırlık verdi ve toplum aydınlanmasında önemli bir misyon yüklenmiş durumda.

Derginin öne çıkan en önemli özelliği hiçbir tarafın etkisi altında kalmadan Rojava’da Özgür Basın’ı inşa etmesidir. Bu yüzden de Dengê Kurdistan Rojava basınında yeni bir dönem olarak adlandırılır.

Dengê Kurdistan dışında kimi siyasi partiler ve Kürt çevreleri tarafından da gazete ve dergiler çıkarıldı. Sorgul, Adar, Rojda, Kîzar, Ecras (Zengil), Qedaya Hiwarat, Helwest, Gulistan, Gelavêj, Xunav, Roj, Newroz, Sormî, Aso, Dilav, Hêvî ve Zevî bunlardan bazılardır. Bu dergilerin çoğu kapatıldı, bazıları yayına hala devam ediyor.

DENGÊ JİYAN

Baas rejimi toplum üzerinde baskısını arttırdığında Kürt kadınları, tüm zorluklara rağmen basın alanında da önemli adımlar attı. Yürütülen çalışmalar sonucu 1998 yılında “Dengê Jiyan” adını taşıyan kadın dergisi yayına başladı. Kürtçe ve Arapça hazırlanan dergi, hala yayınını sürdürüyor.

Kürdistan’ın diğer parçalarında olduğu gibi Rojava’da da yürütülen inkar ve imha siyaseti, egemen güçlerin engellemeleri nedeniyle Kürt basını birçok zorlu süreçle karşı karşıya kaldı. Bu yüzden de çalışmalarını gizlice yürüttü.

KADIN BASIN ÇALIŞMALARI (RAJİN)

Kadın gazeteciler 2014 yılında Rojava’da kadın basın (RAJİN) konferansı gerçekleştirdiler. Konferansta kadın gazetecilerin çalışmalarının geliştirilmesi, Rojavalı kadınların ve devrimin sesini tüm dünyaya nasıl yayılabilecekleri üzerinde duruldu. Konferans sonucunda Asoya Jinê adlı kadın dergisi yayına başladı, kadın haber ajansı JINHA Rojava’da merkez açtı.

RONAHÎ GAZETESİ

Ronahi gazetesi 16 Ekim 2011’de yayına başladı. Kürtçe ve Arapça çıkan gazete haftada iki sayı olarak okuruyla buluşuyor. Ayrıca gazete eki olan “Mizgîn” adında çocuk dergisi de 1 Eylül 2012’den itibaren çıkmaya başladı. Gazete bir takım teknik imkanların yetersizliğinden dolayı haftada iki sayı olarak çıkmak zorunda kalsa da, yazılı basın geleneğinin oturması ve toplumun bilinçlenmesinde oldukça önemli bir misyon yüklenmiş durumda.

XWENDEKAR GAZETESİ

Üniversite öğrencileri de 22 Nisan 2012’de “Xwendekar” adlı gazeteyi çıkarmaya başladı. Haftalık çıkan gazete Kürtçe ve Arapça dillerinde hazırlanıyor. Öğrenci hareketi ile devrimci gençlik hareketinin birleşmesiyle Rojava Gençlik Birliği’nin (YCR) kurulmasının ardından gazete yayını durdu.

RONAHÎ TV

Gazete ve dergiler dışında devrim sürecinde görsel basın alanında da önemli adımlar atılarak, 2011 yılında Ronahi TV da yayına başladı. Ronahî TV şu anda Rojava ve Suriye’de öncelikli haber kaynaklarından biri olarak çalışmalarını sürdürüyor.

Kürt basınında televizyon geleneği 1995 yılında MED-TV ile başlamış, Medya Tv türk devletinin baskısı sonucu kapatılması sonucu ROJ TV yayın hayatına başlamıştı. Kürtlerin özgürlük direnişini dünyaya duyurmada tarihi bir misyon yüklenen ROJ TV, 12 Mart 2004 serhildanında Suriye Baas rejiminin Rojava’daki Kürtlere yaptıklarını ve serhildan gerçeğini duyurmada da önemli rol oynamıştı. Baas rejiminin tüm saldırı ve baskılarına rağmen Rojava’da Kürt basını geri adım atmadı ve tarihi rolünü oynamaya devam etti.

RADYO ÇALIŞMALARI

Rojavayê Kurdistanê’de ilk yayın yapan radyo olan Cudî FM 20 Ekim 2012’de Cizre Kantonunun Qamişlo kentinde yayına başladı. Ardından da Kobanê Kantonunda 19 Kasım 2012’de Kobanê FM ve 1 Nisan 2013’te de Rojava FM yayına başladı. Efrîn Kantonunda da Efrîn FM 10 Haziran 2013’te test yayınına başladı ve 1 Eylül 2013’te de normal yayına geçti. 2014-2015 arasında Dirbesiye FM, Waşokani FM, Dengê Xabûr, Dengê Xweseriya Demokratîk ve Rojava FM televizyon kanalı gibi birçok kanal yayına başladı. 2017 yılında ise kadın radyosu olan Radyo Star yayın hayatına başladı.

HAWAR HABER AJANSI

Rojavayê Kurdistanê’de basın alanında en önemli adımlardan biri de bugün tüm dünyada önemli rol oynayan Hawar Haber Ajansı’nın (ANHA) 1 Mart 2013’te yayına başlaması oldu. Kürtçe, Arapça, Türkçe, İngilizce, Rusça ve İspanyolca yayın yapan ANHA’nın tüm Kuzey Suriye’de, Halep, Şam ve Başûrê Kurdsitanê’de bürosu bulunuyor. ANHA, kısa süre içinde tüm basın kurum ve kuruluşları için öncelikli kaynak oldu.

DENGÊ CİWANÊN ŞOREŞGER

Devrim sürecinde önemli rol oynayan gençler basın alanında da önemli çalışmalar yürüttü. Gençler Kasım 2013’te “Dengê Ciwanên Şoreşger” adını taşıyan dergiyi çıkarmaya başladılar. Kürtçe ve Arapça yayın yapan dergi; siyasi, tarihi, aktüel, kültürel, gençlik çalışmaları vs. konulu yazılara yer veriyor ve iki ayda bir çıkıyor. Dergi gençlik örgütünün Rojava Gençlik Birliği olarak değiştiğinde derginin adı Ciwanên Rojava olarak değişti. Büyük ilgi gören dergi, gençler için önemli bir kaynak olarak görülüyor. Yine Nuçe Ciwan adıyla kurulan haber ajansı gençliğin sesi olmada önemli bir misyon yüklenmiş durumda.

SİLAVA DERGİSİ

2014 yılında devrimci genç kadınlar tarafından Silava dergisi çıkarılmaya başlandı. Toplumsal, politik, kültür ve sanat içerikli yazılara yer verilen dergi iki ayda bir çıkıyor.

LÊKOLÎNÊN KURDÎ

Devrim sürecinde açılan Rojava Stratejik Araştırma Merkezi, çalışmalarını basın yoluyla duyuruyor. 2014 yılında Dîraset Kurdiye -Lêkolînên Kurdî ( Kürtçe araştırmalar) adıyla yayınlanmaya başlayan dergide siyasi, toplumsal, tarihi, ekonomi ve kadın bölümlerinde yazılar yayınlanıyor. Arapça yayın yapan dergi 3 ayda bir çıkıyor, Kürtçe yayın için de hazırlıklar yapılıyor.

HAKİKATİN SESİNİ DUYURMA UĞRUNA BİRÇOK GAZETECİ ŞEHİT OLDU

Rojava ve Kuzey Suriye’de devrim sürecinde üç ANHA muhabiri ile değişik basın kurumlarında faatliyet yürüten bir çok gazeteci bölgede yaşanan gerçekleri dünyaya duyurma uğruna gittikleri savaş bölgelerinde şehit düştüler.

ANHA muhabirleri Dilîşan Îbiş, Hogir Mihemed ve Rizgar Denîz; Dêra Zor kırsalında Cizre Fırtınası hamlesini takip ettikleri sırada DAIŞ çetelerinin sivillere yönelik intihar saldırısında şehit oldu. üç muhabirimiz de DAIŞ çetelerinin barbarlığından kurtarılan siviller güvenli alanlara geçerken yaşananları belgelediği sırada çetelerin bombalı saldırısında şehit oldu.

Ronahi TV muhabiri Mustefa Mihemed Şukri, Minbic’i özgürleştirme hamlesini takip ettiği sırada DAIŞ çetelerinin döşediği mayının patlaması sonucu şehit oldu.

Onlarca YPG ve YPJ basın birimi üyesi de Efrin’den Reqa ve Dêra Zor’a kadar görev sırasında şehit oldu.

ROJAVA VE KUZEY SURİYE’DE DEVRİMİN SESİ OLMAK

Devrim sürecinde Rojava ve Kuzey Suriye’de kurulan basın kuruluşları Rojava devrimini karalama çabalarına karşı kalkan oldular. Rojava’da yaşanan gerçekler kuşku yok ki bu basın organları ve basın çalışanlarının emekleri sonucu tarihe mal oldu.

Rojava ve Kuzey Suriye’de özgür basın; YPG/YPJ ve QSD savaşçılarının DAIŞ, El Nusra gibi çete gruplarının saldırılarına karşı gösterdikleri direnişlerini, yine başta Türk devletinin olmak üzere, bölge ulus devletleri ile DAİŞ, NUSRA gibi çete örgütlerinin Kürtlere ve diğer halklara dönük saldırılarında yaşanan gerçeği dünyaya göstermede önemli bir rol oynadı.

Rojava ve Kuzey Suriye’de yürütülen basın çalışmaları da birçok alanda olduğu gibi değişik engel ve zorluklarla karşılaştı. Uzman kadro eksikliği, gelişmiş teknik gereçlerin yokluğu ve Rojava-Kuzey Suriye’ye yönelik ambargo basın çalışmalarının gelişmesine olumsuz etki etti. Ancak özgür toplumun sesi olabilmek için özgür basın inşa yürüyüşü tüm gücüyle devam ediyor.

ANHA